Het hoofdwerk van Tielman is zijn sociologische dissertatie Homoseksualiteit in Nederland: studie van een emancipatiebeweging (1982). Hij schreef veel essays en columns, deze waren opgenomen in verschillende tijdschriften en daarom moeilijk toegankelijk. Samen met Bert Gasenbeek, historicus en directeur van het Jaap van Praag-Instituut, heb ik een bundel met een selectie van de geschriften van Tielman samengesteld, Rob Tielman: een begeesterd humanist (2010), zodat Tielmans geschriften en daarmee zijn ideeën voor een breder publiek toegankelijker werden. Thans houdt Tielman een blog bij: http://robtielmanblogt.blogspot.nl.

De memoires van Tielman met als titel Humanisme als zelfbeschikking. Levensherinneringen van een homohumanist (2016) hebben mij zeer geraakt en zijn een bron van inspiratie. Deze memoires zijn om verschil- lende redenen interessant. Ten eerste wordt er een cultuurhistorisch beeld geschetst van de wederopbouw en de maakbare sociaal-democratische samenleving van de tweede helft van de twintigste eeuw. Al die verworvenheden (zoals het homohuwelijk) zijn niet uit de lucht komen vallen. Er is hard voor gewerkt. Tielman heeft zich als bestuurder ingezet om de samenleving en het rechtssysteem rechtvaardiger te maken. Ten tweede zijn de memoires ook een levensverhaal, over hoe Rob zichzelf vormt in relatie tot anderen. Tielman is openhartig over zijn leven, inclusief zijn uit de kast komen en zijn zoektocht naar seksuele ontplooiing. Tielman is al decennia samen met zijn levenspartner Herman Bek, met wie hij een open relatie heeft. En ook daar is Tielman open over. Ten derde is het boek een geschiedenis van (een deel van) de homo-emancipatie in Nederland. Ten vierde geeft het boek inzicht in het georganiseerde humanisme en het belang daarvan, zoals de oprichting van de Universiteit voor Humanistiek en de humanistische raadspersonen in ziekenhuizen en gevangenissen. Ten vijfde laat het boek het belang zien van geduldig polderen en doorzetten om via de politiek gewenste humanistische veranderingen door te voeren. En tot slot leest het boek plezierig en is het geïllustreerd met kleurrijke zwart-witfoto’s.

Tielman maakt duidelijk wat het verschil is tussen de vrijdenkers en de humanisten. Vrijdenkersvereniging De Vrije Gedachte is opgericht in 1856, het Humanistisch Verbond in 1946. De vrijdenkers, die zich thans afficheren als atheïstische-humanisten, richten zich vooral op theorie, op het kritiek leveren op religie en ongerechtvaardigde machtsclaims. Ni dieu, ni maître is de lijfspreuk van de vrijdenkers. Het georganiseerde humanisme had een fundamenteel andere insteek. De humanisten wilden de belangen behartigen van buitenkerkelijke mensen, die in de religieus verzuilde samenleving achtergesteld werden. Van Praag erkende de maat- schappelijke en sociaal-emotionele rol van religie en wilde hiervoor een seculier alternatief stellen. Tielman stelt: ‘Voor het humanisme is het niet van belang of goden bestaan.’ (p. 10) Humanisme is handen uit de mouwen, concreet aan de slag. Het Humanistisch Verbond maakte gebruik van de structuur van de verzuilde samenleving. Onder het mom van gelijke monniken, gelijke kappen lukte het de humanisten om maatschappelijk en juridische gelijkberechtiging te krijgen. Een voorbeeld hiervan, waar Tielman een belangrijke rol heeft gespeeld, is de grondwetswijziging van 1982 waarin naast de vrijheid van religie het woord ‘levensovertuiging’ werd toegevoegd in Artikel 1: ‘Allen die zich in Nederland bevinden, worden in gelijke gevallen gelijk behandeld. Discriminatie wegens godsdienst, levensovertuiging, politieke gezindheid, ras, geslacht of op welke grond dan ook, is niet toegestaan.’

De strategie die Tielman kenmerkt is polderen. Dat wil zeggen: deelnemen aan de sociaalliberale democratie en via instituties en politiek proberen zoveel mogelijk van de humanistische agenda stapje voor stapje te verwezenlijken.

Een zwakte van de vrijdenkers is dat ze weinig concrete activiteiten ontplooien, in ieder geval na de Tweede Wereld- oorlog. Het enige dat zij doen is lezingen en symposia organiseren. De pogingen om artikel 23 (bijzonder onderwijs) uit de grondwet te krijgen en een verbod op niet-therapeutische jongensbesnijdenis zijn tot op heden op niets uitgelopen. De maatschappelijke zichtbaarheid van De Vrije Gedachte is klein. Wellicht voelen mensen niet zo de noodzaak om lid te worden van een organisatie die atheïsme en religiekritiek promoot en een voorstander is van de vrijheid van expressie, omdat de invloed van religie op de samenleving en op de levens van de meeste mensen klein is en er een grote vrijheid van expressie is. Waarom dan lid worden? Tielman is al decennia lid van De Vrije Gedachte. Hij is er passief lid van, zoals ik passief lid ben van het Humanistisch Verbond. Doordat het humanisme, zoals vormgegeven door Jaap van Praag, pragmatisch is en zich qua organisatie op dezelfde voet plaatst als georganiseerde religie, raakt het atheïstisch karakter van het humanisme wel eens op de achtergrond. Soms zelfs zozeer, dat er meer waardering en aandacht is voor religie dan voor vrijdenken en atheïsme, zoals is gebeurd met de Universiteit voor Humanistiek die de afgelopen decennia in verontrustende mate is losgezongen van de rede en waar religie in postmoderne outfit als een paard van Troje is binnengehaald. Dat is een gevaar van een humanisme dat niet expliciet atheïstisch is. In België is dit probleem er niet. Er is daar één vereniging, de Humanistisch Vrijzinnige Vereniging, die zowel de vrijden- kers als de humanisten omvat.

Als socioloog focuste Tielman zich op homoseksualiteit en de sociale en juridische acceptatie daarvan. Tielman is een pionier van de zogenaamde homostudies. Hij was bij zijn benoeming in 1987 een van de eerste hoogleraren in Neder- land (aan de Universiteit Utrecht) die openlijk homoseksueel was. Van groot belang zijn de uitgaven van het Pink Book waarin per land wordt gemeld hoe het staat met de rechten van homoseksuelen in dat land. In 1987 schreef de ambassade van Congo als antwoord op de vraag naar homoseksualiteit in Congo: ‘The practice of homosexuality does not exist in Congo.’ Een dergelijk reactie toont aan dat er nog een lange weg te gaan is. Toen ik enkele jaren geleden in Moskou een zomercursus humanisme gaf, bleek dat de acceptatie van homoseksualiteit daar een taboeonderwerp was, zelfs onder humanisten! Tielman benadrukt dat niet homoseksualiteit het probleem is, maar de maatschappelijke veroordeling daarvan. (p. 74) Het is treurig om te zien dat er, zelfs in Nederland, met name in religieuze kringen, nog steeds bekrompen en achter- haalde ideeën over homoseksualiteit zijn. Tielman besteedt in zijn memoires aandacht aan de misvattingen over homo- seksualiteit. Hij maakt een treffende observatie: ‘homoseksualiteit is geen keuze. Geloven is dat wel.’ (p. 82) ‘Hoe liefdeloos is een godsdienst als je de liefde zelf verbiedt? (p. 82)

Tielman is een atheïst en komt daar ook voor uit. Hij uit zijn religiekritiek echter meestal indirect. Door zich in te zetten voor het recht op zelfbeschikking en voor homo- emancipatie gaat hij lijnrecht in tegen waar een grote meerderheid van gelovigen wereldwijd voor staat, namelijk de paternalistische inmenging in het persoonlijk leven van individuen die volgens een bepaald religieus stramien moet verlopen en waar homoseksualiteit anathema is. Dat Neder- land het eerste land ter wereld was waar in 2001 het huwelijk werd opengesteld voor personen van gelijk geslacht is een enorme overwinning op de maatschappelijke invloed van religie. In veel (islamitische) landen is homoseksualiteit strafbaar, in Iran zelfs met de doodstraf. Je inzetten voor het zelfbeschikkingsrecht is altijd religiekritiek. Zo schrijft Tiel- man: ‘Wereldwijd zijn de belangrijkste tegenspelers [van homo-emancipatie] dogmatische (katholieke, islamitische en orthodoxe) groepen die niets moeten hebben van het mensen- recht op zelfbeschikking.’ (p. 90) En: ‘Met name het anti- condoom-beleid van het Vaticaan heeft vele miljoenen vermijdbare aidsdoden ten gevolge gehad.’ (p. 97) Dit is stevige religiekritiek. De paus is daarmee schuldig aan de dood van miljoenen mensen! Onbegrijpelijk dat er nog steeds zoveel respect is voor de paus, ook van de kant van ongelovigen.

Humanisme en vrijdenken zijn – idealiter – twee kanten van dezelfde medaille. Tielman en Kurtz zijn twee personen bij wie beide kanten goed zichtbaar zijn. Bij Kurtz is de vrijdenkerskant wat geprononceerder doordat hij expliciet religiekritiek levert, zoals zijn boek The Transcendental Temptation, waarin hij betoogt dat het enige onderscheid tussen geloof en bijgeloof de mate is, waarin het geïnstitutionaliseerd is. Religie is geïnstitutionaliseerd bijgeloof.

Tielman hecht veel waarde aan het recht op zelfbeschikking van het individu. Dat is de kern van het humanisme. Die zelfbeschikking komt niet als een deus ex machina, daar moet voor gewerkt worden: ‘Wie het zelfbeschikkingsrecht van mensen nastreeft, is vaak geneigd te denken dat vrijheid betekent dat je je niet organiseert. Maar het gevaar is dat de tegenstanders van vrijheid zich beter organiseren, waardoor die vrijheid voortdurend bedreigd wordt, mede door de onverschilligheid van de voorstanders. Vrijheid is niet de afwezigheid van zelforganisatie, maar juist de zodanige aanwezigheid daarvan dat zelfbeschikking gewaarborgd wordt.’ (p. 132). Dat is de reden dat Tielman zich inzet voor organisaties die streven naar concrete en vooral ook haalbare doelen.

De filosofie van Tielman zou geduid kunnen worden door twee pilaren. Ten eerste het individualisme in de zin van het recht op zelfbeschikking zoals geformuleerd door John Stuart Mill in zijn boek On Liberty uit 1859. Ten tweede het sleutelen aan stapsgewijze verbetering (piecemeal social engineering) richting humanistische waarden, zoals betoogd werd door Karl Popper in diens boek The Open Society and Its Enemies (1945).

Dat wij in Nederland een grote mate van zelfbeschikking hebben, is een groot goed. Homohumanist Tielman heeft daar een belangrijke bijdrage aan geleverd. Na het lezen van dit boek ben ik mij nog meer bewust van het handwerk dat vrijheid vereist. En ik voel dankbaarheid. Want ook ik pluk de vruchten van de mogelijkheid tot zelfbeschikking.

een artikel uit De Vrijdenker 2017-01