Zodra ik op de hoogte was van de aanslagen in Parijs, heb ik me zo veel mogelijk afgekeerd van het leed. Ik wilde de bloedige beelden, angstaanjagende geluiden en persoonlijke verhalen niet meebeleven. In plaats daarvan wilde ik meteen de oorzaak weten en die wegnemen zodat dit in de toekomst niet meer zou gebeuren. O.a. Breiviks aanslag in 2011 toonde aan dat je niet te snel de usual suspect moet aanwijzen, maar zoals te vermoeden wees alles al heel snel op jihadisme, met name de stijl van zelfmoordbommen en de kreten 'Allahu akbar' en 'Wij doen dit voor Syrië'. Met flink wat cynisme –wat ik achteraf gezien niet had moeten doen, zeker niet terwijl de aanslagen nog gaande waren– stelde ik op Facebook 'I'm gonna guess the latest Paris attacks *might* just have something to do with Islam'. Ik wist namelijk bij voorbaat dat vertegenwoordigers van moslimraden, individuele moslims en uiteraard ook allerlei niet-islamitische westerse politici, zo gauw ze konden, zouden laten weten dat het geweld ' NIETS met de islam te maken' zou hebben, want de ware islam is een vreedzame religie. (Ik zou de letters 'niets' graag paginagroot schrijven om de absurditeit van die stelling te benadrukken, maar ik hou me in). 'Niet mijn islam!' Dat zie ik als één van de schadelijkste leugens, of ten minste gigantische misvattingen, in onze huidige samenleving: het ontkennen van het overduidelijke gevaar dat uitgaat van islamisten die Koran en Hadith wel degelijk serieus nemen, wat ze bewijzen door er regelmatig uit te citeren om al hun handelen te rechtvaardigen en het dan ook daadwerkelijk uit te voeren of daarnaar te streven, hetzij via de politiek of het recht, hetzij met geweld. Het gebruikelijke riedeltje dat je vooral uit de linkerhoek hoort is dat het eigenlijk komt door racisme/discriminatie van minderheden, sociale ongelijkheid, laagopgeleidheid, westers imperialisme enz., eventueel aangevuld met het walgelijke idee dat de slachtoffers het verdiend hadden, het excuus dat de daders 'gewoon gek in hun kop' of 'geen echte moslims' waren, 'niet mijn islam' vertegenwoordigen en/of religie slechts als 'dekmantel' diende, gaat er bij mij niet in. Hoewel sommige daarvan, wellicht een combinatie, kunnen bijdragen aan iemands besluit om zelfmoordterrorist te worden, is het religieuze motief een essentiële, noodzakelijke voorwaarde. Tegelijk moet ik waken voor simplistische reductionistische verklaringen waar extreemrechts van zal smullen, waarbij de islam de enige factor zou zijn; dat kan niet, anders zou elke moslim zelfmoordterrorist worden en we hebben duidelijk te maken met een marginaal percentage. Het probleem is echter dat 23% van de wereldbevolking de islam aanhangt, dus dat wordt in absolute aantallen toch nog duizenden mensen –vooral jonge mannen– die er gevoelig voor zijn en soms daadwerkelijk ertoe overgaan. De moordenaars van Charlie Hebdo riepen hun motief luid en duidelijk tijdens de aanslag. Wat kunnen we zeggen over de ca. 9 daders van Parijs? Ik zal me vrijwel beperken tot de officiële mededeling (communiqué) dat Islamitische Staat op 14 november publiceerde, waarmee het in propagandastijl de aanslagen opeiste. Waleed Aly, de soennitische presentator van de Australische talkshow The Project, wiens video over de aanslagen de afgelopen dagen viral ging, stelde de terechte vraag in hoeverre IS zelf betrokken was bij het opdracht geven, voorbereiden, financieren en uitvoeren van de aanslagen, of dat het vooral slechts opportunistisch de aanslagen claimt. De daders van een zelfmoordaanslag kunnen dat natuurlijk ironisch genoeg niet meer bevestigen of ontkennen, dus iedere terreurgroep kan roepen dat zij het hebben gedaan, vooral als de daders niet vóór of tijdens hun aanslag in geschrifte of verbaal hun motief en/of affiliatie laten weten (talloze zelfmoordaanslagen in de Syrische Burgeroorlog, zoals die waarbij Assads zwager omkwam, worden door meerdere groepen opgeëist, ergens best wel sneu). Bij Charlie Hebdo in januari riep één van de gebroeders Kouachi dat zij van Al Qaida in Jemen waren en talloze malen dat ze de profeet Mohammed hadden gewroken ( later bevestigd); dat was tenminste duidelijk. Deze keer echter is mij, behalve de takbir en het wreken van Syrië dat ze hebben geroepen tijdens de aanslag, niets bekend over aanwijzingen die de daders zelf hebben achtergelaten. Waleed Aly: 'IS is zwak.' Ik zie het communiqué, dat IS in het Arabisch, Frans en later Engels verspreidde, wel als authentiek. Ik heb het veel bestudeerd en uiteindelijk naar het Engels (toen er nog geen Engelse versie was) en Nederlands vertaald zodat anderen dat ook kunnen doen. (Als je dat nog niet gedaan hebt, raad ik je aan dat nu te doen voordat je verder leest). Daarbij vond ik het opmerkelijk dat er –in tegenstelling tot wat o.a. Aly beweert– niet werd opgeroepen tot burgeroorlog in Europa tussen moslims en niet-moslims. Het bericht is verbazingwekkend generaliserend door (het door en door seculiere) Frankrijk neer te zetten als een 'kruisvaardersland' (ook Duitsland en Europa als geheel vielen die opmerkelijk achterhaalde kwalificatie ten deel), waarin Parijs zelfs de 'vlag van het kruis in Europa' draagt (dat zou je toch eerder van het paapse Rome verwachten, niet van het hart van de uiterst antichristelijke Franse Revolutie). Christenen, atheïsten, joden etc. lijken over één kam te worden geschoren als 'kruisvaarders', terwijl Europese moslims opvallend afwezig zijn in het verhaal. IS spreekt alleen over 'moslims' als inwoners van het kalifaat, dat een zeker grondgebied wordt toegekend (waarmee ze impliciet erkent dat het kalifaat (nog) niet de hele wereld omvat). De motieven zijn de westerse militaire interventie tegen IS ("kruistocht") en 'belediging' van Mohammed (hetgeen lijkt terug te wijzen naar Charlie Hebdo); schijnbaar zou het conflict dus eindigen als het westen zich terugtrekt en islamkritiek censureert (dat geloof ik niet, maar toch). Dit schijnbare kortetermijndoel is opmerkelijk zwak; hoewel men hoopt later de daders 'te volgen in het martelaarschap' en ook lijkt te stellen dat het westen momenteel in oorlog is met de islam zelf i.p.v. alleen de Islamitische Staat ('combattre l'Islâm'), beperkt het zich tot een represaillemaatregel en zien we geen dreigementen in de strekking dat het kalifaat vroeg of laat Europa zal veroveren. Europese burgeroorlog, laat staan WW3 zoals Aly suggereert, valt er niet in te lezen, ook al staat dat wel in het IS-tijdschrift Dabiq. Wat ik vermoed is dat IS de touwtjes in eigen handen wil houden door niet individuele moslims op te roepen om op eigen houtje in opstand te komen, maar ze te lokken naar het kalifaat, dat het voortouw neemt in de strijd tegen de kruisvaarders. De soera's waarmee ze het communiqué openen en afsluiten, uiteraard vergezeld van een herinnering welke god er ook alweer de grootste is, zijn relatief gematigd in termen van geweld tegen 'ongelovigen'. Soera 59:2 wordt middenin begonnen, wat een opmerkelijke keuze is. Ik zal soera 59 van vers 1 t/m 3 citeren en het door IS aangehaalde stuk dik drukken:

1. Alles wat in de hemelen en op aarde is, verheerlijkt Allah; en Hij is de Almachtige, de Alwijze. 2. Hij is het Die de ongelovigen onder de mensen van het Boek, uit hun huizen zette bij de eerste verbanning. Gij dacht niet dat zij zouden weggaan en zij dachten dat hun vestingen hen zouden beschermen tegen Allah. Maar Allah kwam tot hen, vanwaar zij Hem niet verwachtten, en wierp schrik in hun hart, zodat zij hun huizen met hun eigen handen en met die van de gelovigen vernielden. Trekt er daarom een lering uit, o gij die ogen hebt. 3. En indien Allah hun geen verbanning voorgeschreven had, zou Hij hen zeker in deze wereld (nog zwaarder) hebben bestraft. En voor hen is in het Hiernamaals de straf van het Vuur.

Begin van het IS-communiqué waarin de aanslagen werden opgeëist. Voor wie het niet weet, ' Mensen van het Boek' slaat op abrahamitische monotheïsten, vooral moslims, christenen en joden. In dit vers worden de  Badu Nadir, een joodse stam in Medina die Mohammeds leiderschap uitdaagde, aangevallen en uit de stad verdreven. De 'eerste verbanning' verwijst naar de  Banu Qaynuqa, een andere joodse stam die hij al eerder de stad uitgejaagd had. Die historische context liet IS kennelijk bewust weg omdat dat niet paste in de Parijse situatie, maar het vervolg lijkt slim gekozen: de 'ongelovigen' (Franse 'kruisvaarders') wanen zich veilig, maar Allah (lees: de moslims) zal plots toeslaan en hen op de vlucht jagen. Vooral het woord 'schrik' staat er niet toevallig; IS omarmt het stempel 'terrorisme' graag als geuzennaam en wil door aanslagen de publieke opinie in Frankrijk en verbonden landen beïnvloeden om hun legers uit Syrië terug te trekken. Wat echter niet rijmt, is dat het koranvers vooral materiële schade noemt –vers 3 zegt dat Allah niet zwaarder wilde straffen; klinkt als een religieuze verklaring achteraf– terwijl de Parijse aanslagen juist gericht waren op zo veel mogelijk doden. Wellicht is daarom vers 3 ook weggelaten, waarin Allah barmhartig lijkt jegens de joden/ongelovigen. Over de slotsoera wist de  Skeptic's Annotated Quran te vertellen dat Osama bin Laden die ook gebruikte in zijn Letter to America, waarmee hij de aanslagen van 9/11 rechtvaardigde. Verdere redenen waarom deze aanslag met de islam gemotiveerd werd, zijn te vinden in het Washington Post-artikel  4 ways ISIS grounds its actions in religion, and why it should matter. Eerder vandaag heb ik mijn verontschuldiging gemaakt met de volgende woorden: 'Met de wijze waarop ik een verband legde tussen de aanslagen in Parijs en de islam (in het algemeen), heb ik een basisprincipe van skeptici, ook wel bekend als don't be a dick, overtreden. Hoewel ik niemand heb uitgescholden noch afwijkende meningen heb gecensureerd en altijd benadrukt dat mijn kritiek zich zuiver richtte op de islam en niet tegen alle moslims, besef ik nu dat mijn opstelling in de discussie daarna averechts heeft gewerkt, omdat ik uit woede vooral gelijk wilde krijgen i.p.v. op diplomatieke manier proberen anderen te overtuigen. Ik heb daar spijt van en beloof voortaan beter te proberen.' Hoeveel precies is nog onbekend. Er zijn 7 daders omgekomen die bij naam bekend zijn, er zouden nog minstens 2 anderen en 12 handlangers zijn. Het communiqué rept van 'minstens 200 gedode kruisvaarders', maar tot nog toe waren het, exclusief de daders, slechts 129 doden. Vooral die bij het Stade de France en in het restaurant leverden weinig op: behalve de daders kwam slechts één omstander om. Het lijkt erop dat IS zichzelf heeft overschat indien ze dit bericht van te voren hadden opgesteld en hebben ze dat niet later bijgesteld, anders liegen ze er gewoon flink wat aantallen bij voor propagandadoeleinden, maar dat lijkt me toch niet slim van ze omdat iedereen kan lezen uit verslagen dat het niet waar is.

Onlangs stuurde mijn Vlaamse skeptische vriend Rik Delaet mij een artikel van de Britse schrijfster Karen Armstrong. Karen staat bekend om het feit dat ze ooit in een nonnenklooster heeft gezeten, maar zich toen aan het katholicisme heeft ontworsteld omdat dat haar te bekrompen was; in plaats daarvan is ze alle religies gaan bestuderen. Het moet gezegd worden, ze weet er veel van en ik heb ook het boek Een geschiedenis van God van haar in de kast staan. Echter, ook al is ze zelf tegenwoordig atheïst, leidt haar mening dat er desondanks in alle religies wel iets waardevols te vinden is ( faitheism) er helaas dikwijls toe dat zij nog steeds aan tunnelvisie lijdt en de hoed van een apologeet opzet. Religies zijn volgens haar misschien dan niet waar, maar wel inherent goed, en alle gewelddadige en intolerante uitingen ervan zijn niet 'authentiek'. Het betreffende artikel heet ' Wahhabism to ISIS: how Saudi Arabia exported the main source of global terrorism', op 27 november 2014 gepubliceerd in New Statesman. Omdat Rik me vroeg wat ik ervan vond en ik in toenemende mate boos werd van de onzin die ze liep te verkopen, besloot ik vrij uitgebreid te reageren als een militante antitheïst. Hieronder een geredigeerde versie van mijn reactie. 'IS’s obscene savagery seems to epitomise the violence that many believe to be inherent in religion in general and Islam in particular'. Ja, maar ik gelóóf dat niet zomaar, ik meen daar bewijs voor te hebben. 'the neoconservative ideology that inspired the Iraq war' let wel dat de Democraten in 1998 mede de Iraq Liberation Act goedkeurden en Clinton al verschillende bijna-oorlogen tegen Irak had gevoerd na de Golfoorlog, waaronder de instelling van no-flyzones (1991–2003) en  Operatie Desert Fox (1998). Het idee dat alleen de Republikeinen de invasie steunden is een hardnekkige mythe, omdat de Democraten hun handen er later steeds meer van af probeerden te trekken toen het fout ging in Irak en vervolgens deden alsof ze altijd al tegen de oorlog waren geweest. Dit in weerwil van het feit dat 40% van de Democratische afgevaardigden en 58% van de Democratische senatoren vóór de Iraq Resolution stemden die toestemming verleende voor de invasie van 2003. Of Irak vervolgens automatisch een moderne liberale democratie zou worden, is volgens mij een aanname die Karen de Amerikanen onterecht in de mond legt; voordien sprak men vooral van 'regime change'. Het feit dat dit 'deeldoel' van de invasie schandelijk is mislukt, is achteraf makkelijk naïef te noemen. 'Some will see the group’s ferocious irredentism as proof of Islam’s chronic inability to embrace modern values.' Wat bedoelt ze hier met irredentisme? Dat is een nationalistisch begrip dat veronderstelt dat bepaalde territoria terug moeten naar het 'vaderland'; volgens mij gaat dat helemaal niet op in deze (pan-islamistische) situatie. Verder, welke 'moderne waarden'? Afhankelijk van wat je daaronder verstaat, zeg ik 'ja'. Ik moet maar niet elke zin gaan proberen te weerleggen, dan ben ik overmorgen nog bezig, maar ik wil even aangeven hoe ontzettend veel foute of dubieuze uitspraken ze doet in slechts enkele regels. Zoek de 10 verschillen tussen Islamitische Staat en Saoedi-Arabië (klik om te vergroten). Het feit dat de Grootmoefti van Saoedi-Arabië ontkent dat 'extremisme, radicalisme en terrorisme' iets met de islam te maken hebben, is diplomatiek makkelijk en handig, omdat bijna niemand die termen als positief ziet en vooral om de VS te vriend te houden. Hij kan ook IS veroordelen, maar in feite is SA hetzelfde aan het doen; zelfde sharia, zelfde oorlogsvoering (Bahrein, Jemen, aanvankelijk ook geheime steun aan IS). Het enige waarin SA van IS lijkt te verschillen is dat het niet het kalifaat opeist en onderdeel wil zijn van de internationale gemeenschap van elkaar erkennende soevereine staten.

Mag premier Mark Rutte zomaar zeggen dat hij liever wil dat jihadisten sneuvelen in Syrië dan terugkeren naar Nederland? In feite roept hij daarmee indirect anderen op om die jihadisten in Syrië te vermoorden omdat hij ze niet moet hebben. Ik zal hier voor het gemak aannemen dat Rutte met 'jihadist' elke Syrië/Irakganger bedoelt die zich aansluit bij Islamitische Staat; dat hoeft niet per se zo te zijn, er zijn talloze andere strijdgroepen actief die je 'jihadistisch' kunt noemen, maar tijdens het debat had men het uitsluitend over IS. Hoewel ik Charlie ben en iedereen inclusief Rutte het recht op vrije meningsuiting gun, vraag ik mij toch af of hij dit beter niet had kunnen zeggen. Hij verdedigde zijn standpunt tegenover Alexander Pechtold (D66) tijdens het RTL-verkiezingsdebat van 5 maart, dus wellicht eerder als VVD-leider dan premier –laat staan als gewone burger– maar toch kun je het moeilijk los zien van zijn taak als regeringsleider om de rechtsorde te handhaven. Een tegenwerping die ik heb gehoord is dat de premier spreekt namens de overheid, die per slot van rekening het geweldsmonopolie heeft. Maar ligt het door de overheid indirect oproepen tot geweld tegen haar eigen burgers die in vreemde krijgsdienst verkeren in het buitenland, in het verlengde van het uitoefenen van het geweldsmonopolie dat zij heeft in Nederland? Ik vind dat nogal twijfelachtig. Juridisch gezien verliest iemand het Nederlanderschap 'indien hij zich vrijwillig in vreemde krijgsdienst begeeft van een staat die betrokken is bij gevechtshandelingen tegen het Koninkrijk dan wel tegen een bondgenootschap waarvan het Koninkrijk lid is.' ( Rijkswet op het Nederlanderschap, art. 15, lid e). Het probleem is dat de Islamitische Staat (uitgeroepen op 29 juni 2014) niet erkend wordt als 'staat' door Nederland, noch is IS onderdeel van de Syrische of Iraakse overheid; die zijn allebei ook in oorlog met IS. Nederlandse jihadisten in Syrië en Irak zijn nog steeds Nederlandse burgers. De Nederlandse overheid heeft een verantwoordelijkheid om haar burgers die zich in het buitenland te bevinden te beschermen. De premier zou daar niet aan voldoen als hij zegt tegen die jihadisten: ga maar dood, dat heb ik liever dan dat jij terugkomt naar Nederland. Rutte sprak van 'een volstrekt illegale criminele organisatie' (waarmee hij dus ontkent dat IS een staat is) én dat hij uitgereisde strijders het Nederlanderschap wil kunnen afpakken; ik vraag me af hoe hij dat juridisch voor elkaar wil krijgen. Los daarvan vraag ik me bovendien af of het wel moreel is om mensen op een dergelijke wijze aan hun lot over te laten; de mogelijkheid om terug te keren naar Nederland als men toch afgeschrikt is door de oorlog, wordt daarmee sterk bemoeilijkt. Je kunt besluiten het woord 'staat' niet letterlijk te nemen en IS wellicht een 'strijdende partij' noemen die gevechtshandelingen uitvoert tegen de coalitie tegen IS waarvan Nederland deel uitmaakt. Rutte wees daar ook op tijdens het debat: 'Onze eigen militairen in onze F16's, ook met uw steun dacht ik...' Pechtold: 'Zeker.' '...zijn bezig in Irak om vanuit de lucht ISIS te bestrijden, en die kunnen dus ook worden aangevallen door Nederlanders; mensen uit Nederland die daar naartoe zijn gereisd.' Dat is inderdaad de bizarre situatie waarmee we geconfronteerd worden: momenteel woedt er in feite een burgeroorlog tussen Nederlandse burgers die in het buitenland wordt uitgevochten (weliswaar op kleine schaal binnen een veel groter conflict). Het is dan volkomen logisch dat onze premier de kant kiest van de Nederlandse luchtmacht die de illegaal uitgereisde jihadisten bombardeert met het risico neergehaald te worden door die mensen. Dat je die je daarom liever niet meer als je eigen burgers zou willen erkennen, ligt volgens Rutte daarmee in lijn. 'Als je uitreist, weet je precies waar je naartoe gaat', zei hij, waarbij hij de gruwelen die IS pleegt schetste. Voor de context, volgens Rutte zijn tot nog toe 180 Nederlanders naar Syrië afgereisd, 25 zijn daar gesneuveld, 35 zijn er teruggekeerd. Hij benadrukte dat het geen beleid is van de Nederlandse regering om daar mensen om te brengen, maar dat als je erheen gaat, is het een risico dat je zelf neemt dat je gedood wordt. Pechtold vond dat echter niet zo duidelijk en meende dat veel jihadisten 'geïndoctrineerd' zijn met ideeën van martelaarschap (of complete gezinnen die met vrouwen en kinderen naar het 'kalifaat' zijn verhuisd omdat ze geloven dat het de geprofeteerde islamitische heilstaat is) en dat degenen die terugkomen zich zouden moeten verantwoorden voor de rechtbank. Het zou immers goed kunnen dat sommige terugkeerders juist compleet van gedachten zijn veranderd (Pechtold: 'terug op het rechte pad') door wat ze daar aan verschrikkingen hebben meegemaakt en daarom –veelal overgehaald door hun bezorgde ouders om terug te komen– hier in Nederland  hun normale leven weer willen oppakken, en als ze geen (al te erge) misdaden hebben gepleegd zou reïntegratie in de Nederlandse samenleving een nobele handreiking zijn. Hoewel Rutte gelijk heeft dat terugkeerders die bloed aan hun handen hebben de gevangenis in moeten, zeker om te voorkomen dat zij ook hier aanslagen gaan plegen, heb ik verder de neiging het met Pechtold eens te zijn: beter ten halve gekeerd dan ten hele gedwaald. Ik koester zelfs enige hoop dat veel terugkeerders die zelf geen grote wreedheden hebben begaan en door hun negatieve ervaringen zijn teruggekeerd, een goede kans hebben om uitgesproken anti-jihadisten te worden en mogelijk ook islamcritici, waarvan de vrijdenkersbeweging er in dit klimaat altijd meer kan gebruiken. Zeker als het ex-moslims zijn die zelf hebben meegemaakt welk een enorm leed de islam kan veroorzaken.