MOZES OF DARWIN?

Een schoolkwestie, allen vrienden der waarheid ter overweging voorgelegd

DOOR

Dr. ARNOLD DODEL-PORT,

Hoogleeraar in de plantkunde aan de hoogeschool te Zürich.

Alleen hij die de waarheid zoekt, zoekt God.

Savage.

Amsterdam, Vereeniging „De Dageraad,"

1890

Gedigitaliseerd en van aanvullende noten voorzien door René van Elst, elstvanr@planet.nl, april 2018

Naar aanleiding van de in Zwitserland (en ook ten onzent) voorkomende kloof tusschen het hooger en lager onderwijs, een kloof veroorzaakt door het feit, dat het eerste Darwinistisch is ingericht, het tweede op de Mozaïsche overlevering berust, heeft prof. Dodel-Port in het begin van dit jaar in verschillende werkliedenvereenigingen te Zürich en St.. Gallen over die betreurenswaardige gaping in het schoolwezen gesproken. De inhoud van het daar gesprokene wordt in deze artikelen getrouw weergegeven.

I.

MOZES OF DARWIN?

Geachte toehoorders, waarde vrienden!

Gij hebt mij uitgenoodigd voor u een vraag te bespreken, die niet alleen enkelen, maar iedereen die aan den vooruitgang van het openbaar leven een warm aandeel neemt, belang moet inboezemen.

Terwijl ik aan die vereerende roepstem gevolg geef, maak ik er gebruik van u op een der gewichtigste en belangrijkste verschijnselen van onzen veelbewogen tijd opmerkzaam te maken, een verschijnsel, dat alle menschenvrienden tot ernstig nadenken heeft genoopt en dit ook in de toekomst zal doen; ik bedoel den grooten tweestrijd in het wezen van ons opvoeding- en schoolstelsel, de rampzalige tegenstrijdigheid in het geestesleven der hedendaagsche beschaving, die het best met de vraag "Mozes of Darwin?" aangeduid kan worden.

Het is de tegenstrijdigheid tusschen de volks-opvoeding en de volksschool aan den eenen en de wetenschap en hare scholen aan den anderen kant.

Die tegenstrijdigheid valt niet te loochenen: zij bestaat reeds lang en is als een opmerkelijke tegenspraak reeds meer dan een halve eeuw door de meest toongevende autoriteiten opgemerkt, maar tot nu toe nooit met gunstig gevolg bestreden geworden.

Er schijnt aan dien strijd tusschen gelooven en weten geen einde te komen, integendeel, de kloof tusschen

6

beide wordt al dieper en dieper, de verwarring al grooter en grooter, en die verwarring schijnt — tot schade van den vooruitgang — niet opgelost te kunnen worden.

Om die reden is het de plicht van ieder ontwikkeld mensch, zich met die twistappel ernstig bezig te houden, het kwaad van alle kanten te bekijken, het verderfelijke er van goed in te zien en onvermoeid middelen en wegen te bedenken, om die treurige ziekte van onzen tijd te bestrijden.

Wanneer wij het wezen en de beteekenis van die tegenstrijdigheid begrijpen willen, moeten wij hare ontwikkelingsgeschiedenis nagaan; we hebben daarvoor tamelijk diep in de schachten van het verledene af te dalen om den oorsprong van de bedoelde tegenstrijdigheid op te sporen.

Twee, in het wezen der zaak geheel verschillende, wereldbeschouwingen staan in de beschaafde deelen der aarde vijandig tegenover elkaar: aan de eene zijde de Mozaische scheppingsgeschiedenis, vijf en dertig eeuwen lang door joodsche en christelijke priesters als een onaantastbare goddelijke openbaring aan de achtereenvolgende geslachten geleeraard; aan de andere zijde de natuurwetenschappelijke leer van de voortdurende en langzame ontwikkeling der dingen, de leer van de gestadige ontwikkeling der levende wereld, door de werking der heden nog werkzame krachten. Deze leer heeft eerst door Darwins werken in het kamp der onderzoekers de overwinning behaald. Een belangrijk onderdeel daarvan is de afstammingsleer.

Billijkerwijze zullen wij onze beschouwing beginnen met den "man gods," wien niemand geschiedkundige beteekenis ontzeggen kan.

MOZES EN ZIJN LEER.

Ongeveer 3500 jaar geleden — zoo meldt de wereldgeschiedenis — zuchtte de Semitische stam der Joden onder Egyptische slavernij.

Ondanks de groote onderdrukking, waaraan dat intelligente volk onder de gloeiende Afrikaansche zon blootgesteld was, vermeerderde het zeer snel. Zijn

7

voeding moet overigens nog zoo slecht niet geweest zijn; want later — na de uittocht — smachtte het naar de vleeschpotten van Egypte en vergat onder den invloed van den honger den vroegeren zwaren arbeid. De snelle vermeerdering van die onderdrukte vreemdelingen is geen opvallend verschijnsel; sedert dien tijd herhaalde en herhaalt het zich in den loop der eeuwen bij bijna alle volkeren: het arbeidende, onderdrukte, in slavernij zuchtende volk is in den regel zeer vruchtbaar. De almachtige natuur maakt op die wijze weer goed, wat overvloed, overbeschaving en geraffineerdheid in de hoogere standen bederven.

Toen de kinderen Israëls zich in Egypte al meer en meer vermenigvuldigden, werden de koningen van het Nijlland bang voor het toenemen van die arme en verachte lui. De Pharao's begonnen te vreezen, dat bij een mogelijken oorlog met naburige volken de Egyptenaren in hunne eigen slaven een bondgenoot van den vijand zouden vinden. Om die reden beval een dier Pharao's, dat men alle pasgeboren Israëlietische jongens in het water zou werpen.

Aan zekere joodsche moeder, Jochabed geheeten, viel de uitvoering van het koninklijk bevel zoo zwaar, dat zij haar laatste kind drie maanden lang verborg, totdat de jongen wegens zijn krachtig stemorgaan niet langer meer zonder gevaar voor ontdekking behouden kon worden. Zij liet daarom uit de sponsachtige, lichte halmen der papyrusplant een mandje vlechten, waarin zij haar lieveling neerlegde, om hem naar de oevers van den troebelen Nijlvloed te dragen. Daar werd de kleine telg in het drijvende mandje tusschen de oeverplanten in het kalme water geplaatst en zijn lot door Miriam (Maria), de zuster van den drijvende, afgewacht.

Weldra verscheen de dochter des konings — volgens den geschiedschrijver Jozephus heette zij Thermoutis — daar ter plaatse, om een bad te nemen. Zij ontdekte het sierlijke papyrusmandje, liet het opnemen en openmaken. Op het zien van het gezonde, maar in zijn verlatenheid huilende jongetje werd de dochter van den Pharao met medelijden vervuld, en spoedig kwam de sluwe en zorgzame Miriam aangeloopen, om de prinses

8

aan te bieden een min te halen. Als zoodanig werd de eigenlijke moeder geroepen en aan deze den vondeling overgegeven. Thermoutis nam het kind aan en noemde het Mosche (Mozes) d. w. z. "uit het water gehaald".

Van de kinderjaren van Mozes is niets bekend; volgens de overlevering, waarvan de geschiedschrijver Josephus gebruik maakt, moet Mozes als jongeling treffend schoon geweest zijn. De prinses Thermoutis liet hem door priesters in de geheele Egyptische wijsheid onderrichten. Zij nam hem verder getrouw tegen den koning in bescherming, daar de priesters haar vader allerlei onaangenaamheden voorspelden, die de Egyptenaren eens van den hoogst begaafden en geestkrachtvollen jongeling te wachten waren. Op een goeden dag speelde de jonge Mozes nl. met den kroon van den koning, wierp dien op den grond en trapte er op. Nu, wie zoo handelt, is blijkbaar een ondankbaar pleegkind en kan voor de toekomst slechts angst en schrik baren. De priesters, die den koning een en ander mededeelden, konden evenwel tegenover de beschermende prinses niets uitvoeren, en zoo bleef het er bij, dat Mozes verder onderwezen werd.

Volgens schriftelijke overlevering van Manethon was Mozes een tijdlang priester in Heliopolis. Op mannelijken leeftijd — zoo bericht Jozephus — voerde Mozes een Egyptisch leger aan tegen de Ethiopiërs, die Egypte bedreigden. Hij overwon den vijand en vervolgde hem tot aan de koningsstad Saba (Meroë), die hij belegerde. Toen gebeurde iets zeer menschelijks: Tharbis, de dochter van den Ethiopischen koning, werd verliefd op Mozes; zij bood hem haar hand aan en gaf hem de belegerde stad over. Hij huwde de prinses en voerde het Egyptische leger als overwinnaar in het Nijlland terug.

Wij allen kennen verder de geschiedenis: hoe Mozes naar de Arabische woestijn moest vluchten, omdat hij een Egyptenaar had doodgeslagen; we kennen de overlevering van Mozes' verblijf bij Jethro, den Midianietischen vorst en priester, die zeven dochters had, waarvan Mozes er eene (Sephora) tot vrouw bekwam. Jaren lang hoedde Mozes — zoo meldt de overlevering — de kudden van zijn schoonvader Jethro. Daardoor had hij

9

tijd verder na te denken over het treurig lot van zijn Israëlietische stamgenooten in Egypte, uit welk land hij dikwijls berichten ontving, waaruit hij begreep, dat de toestand niet alleen niet beter geworden was, maar het lijden en de onderdrukking zelfs toenamen.

Gedurende dien langen tijd rijpte bij Mozes het plan het Joodsche volk in den naam van den god van Abraham, Izaak en Jacob, uit Egypte te voeren. Met zijn broeder Aaron keerde hij naar Egypte terug, waar sedert geruimen tijd een andere koning regeerde. Mozes was toen 80 jaar oud. Met behulp van allerlei goocheltoeren en wonderen, die de Egyptische priesters maar ten deele konden nadoen, gelukte het den beiden broeders den Egyptischen koning schrik aan te jagen en hem zoover te brengen, dat hij het Joodsche volk liet heengaan. Wie kent niet al die bekoorlijke verhalen en wondergeschiedenissen die voor, tijdens en na de uittocht uit Egypte ontstaan zijn, en den arbeid van Mozes als een volmaakt heldendicht verheerlijken ?

Inderdaad is de geschiedenis van de bevrijding van Israël uit de Egyptische slavernij een Oostersch heldendicht, versierd met al het bijwerk van een poëtisch scheppende fantazie, dat wij, die niet alles gelooven, wat zij met rozige vingers in het boek der overleveringen neergeschreven heeft, nu nog met genoegen lezen.

Ondertusschen moet nu onze belangstelling niet gericht zijn op den uitwendigen vorm van de wonderverhalen, naar aanleiding van de uittocht uit het Nijldal en het verblijf in de woestijn, maar op de geniale wetgeving van Mozes en in het bijzonder op de beteekenis van Mozes als schrijver, als verhaler der scheppingsgeschiedenis,

Van Mozes is de Joodsche wetgeving afkomstig en de vijf boeken, die zijn naam dragen (de Pentateuch) zijn de roem van Israël, al heeft het wetenschappelijk onderzoek en de kritiek der geleerde bijbelverklaarders ook het geloof aan de echtheid dier boeken aan het wankelen gebracht. Reeds honderd jaar geleden ontbrandde onder de theologen een lange, ten deele zeer hartstochtelijke strijd, die nu nog niet als geëindigd te

10

beschouwen is, al zijn thans de theologen, die alles wat in de Pentateuch geschreven staat, voor echt en geloofwaardig houden, gemakkelijk te tellen. Zelfs zeer terughoudende, uiterst conservatieve en zeer godsdienstige geleerden hebben — al is het ook met smart — moeten toegeven, dat de naar Mozes genoemde berichten geenszins in alle deelen waar en zonder fouten zijn. Het grootste deel der bijbelonderzoekers is thans vast overtuigd, dat Mozes niet alle naar hem genoemde boeken geschreven heeft, maar dat deze verschillende Hebreeuwsche schrijvers tot vaders hebben. Slechts zoo begrijpen wij de vele chronologische onmogelijkheden en tegenspraken, de vele herhalingen en ongelijkluidende berichten over eenzelfde gebeurtenis, de verschillende benamingen voor "God" (in 't eerste boek, eerste hoofdstuk Elohim, in het 2de en derde hoofdstuk heet de allerhoogste Jehova Elohim, in andere hoofdstukken kortweg Jehovah); slechts zoo begrijpen wij het verschil in stijl en de herhaalde verandering in stijl in de boeken Mozes, waarvan het Hebreeuwsch bovendien hetzelfde Hebreeuwsch is van 1000 jaar na Mozes' dood, terwijl het toch niet aan te nemen is, dat genoemde taal in den loop van duizend jaar niet veranderd zou zijn.

Dat neemt evenwel niet weg, dat er gewichtige redenen bestaan, om aan te nemen, dat ten minste het eerste boek van Mozes grootendeels door dien genialen Jood geschreven is. (Men vergelijke hiervoor het klassieke werk van den diepzinnigen Joodschen Palestinaonderzoeker S. Munk, Palestine, description géographique, historique et archéologique. Paris, 1845.)

Mozes werd door de naar hem genoemde wetgeving en door zijn leer van de schepping der wereld de stichter van een godsdienst.

Alle godsdienststichters van beteekenis komen in bepaalde karaktertrekken overeen: zij zijn diepe denkers, wijsgeerig begaafde mannen, kenners der menschelijke zwakheden en ondeugden, en meestal toegerust met de beschaving van hun tijd.

Ook Mozes was een uitmuntend verstand en hij moet, ook in zijn uiterlijk, een merkwaardige verschijning

11

geweest zijn, wellicht in werkelijkheid een gedaante, zooals Michael Angelo hem in zijn "Mozes" belichaamd heeft.

Daar hij over al de schatten der Egyptische en Oostersche wijsheid van die dagen beschikte — Egyptische priesters, tegelijk arts, toovenaar, minister en professor, waren zijn leermeesters — was Mozes na de volbrachte bevrijding van zijn volk uit Egyptische slavernij, in staat den grondslag voor een godsdienst te leggen, die door de eeuwen der geschiedenis heen zijne groote beteekenis behield.

Zooals bekend is, verkondigde Mozes het bestaan van één God; Jehova Elohim. Hij is monotheïst. Die god, die het volk Israël tot zijn uitverkoren volk verhief, is, zooals ons, die in de christelijke leer opgevoed zijn, door priesters en leeraars is medegedeeld, over het algemeen een speciaal joodsche God, toegerust met alle toen erkende deugden en menschelijke hartstochten. Hij is de verpersoonlijking van het toenmalig nog tamelijk primitieve Hebreeuwsche godsbegrip: sterk, machtig, ijverzuchtig, grimmig, onbarmhartig tegenover zijn tegenstanders, gruwzaam voor zijn vijanden, honend en lachend tegenover hen, die zwakker waren en toch oppositie maakten; hij wreekt de misdaad der vaderen op de kinderen tot in het derde en vierde geslacht.

Die almachtige God schiep volgens het verhaal van Mozes de heele wereld uit niets, alleen door zijn machtwoord: "Daar zij!"

Dat hebben de Joden nu al 3500 jaar en de Christenen bijna 1900 jaar geloofd en geleeraard. Wij hebben rekening te houden met die duizenden jaren oude overerving en we zouden zeer dwaas handelen, als wij lichtvaardig van Mozes' scheppingsverhaal tot de orde van den dag wilden overgaan.

De "Zwei mal zweiundfünfzig biblischen Geschichten" van de Christelijke uitgeversmaatschappij te Calw, die in de handen van millioenen geweest zijn en nu nog bij het onderwijs gebruikt worden, leidt het scheppingsverhaal van Mozes op de volgende wijze in:

"God schiep hemel en aarde door zijn woord.

Voordat God ging scheppen, bestond er niets buiten God. God alleen is eeuwig; hij kan scheppen, wat hij

12

wil. Hij wilde (waarom?) dat hemel en aarde niet op eens in heur pracht verschenen, maar langzamerhand; want hij had van den beginne alles naar getal, maat en gewicht geordend."

Ons allen is het Mozaische scheppingsverhaal indertijd als een onomstootelijke, als een geopenbaarde waarheid medegedeeld geworden, en het wordt heden ten dage nog in bijna alle volksscholen der beschaafde wereld (met uitzondering van Frankrijk en Italië) geleeraard.

Het is in den vorm, waarin wij het in den Bijbel lezen, een legende, een sprookje vol Oostersche schoonheid, — maar ook slechts een verdichtsel, een voorstelling of fantastische opvatting in overeenstemming met de toenmalige beschaving, die tegen de kritiek van de natuurwetenschappen niet bestand is en geen aanspraak op geloofwaardigheid hebben kan, een opvatting van de schepping, die met de wetenschap onzer dagen in lijnrechte tegenspraak is.

Toen Mozes indertijd zijn scheppingsverhaal neerschreef, heeft hij er zeker niet aan gedacht, dat zijne voorstelling naderhand als alleenzaligmakende leer eeuwenlang door ieder geloofd zou worden. Maar de Christenen zijn Mozaischer dan Mozes geworden — en zoo staan wij in het westen juist op een plek, waar wij bijna niet meer van af kunnen komen.

Volgens het verhaal van den Joodschen godsdienststichter is het heelal de zesdaagsche arbeid van God.

Laat ons dat bericht wat nauwkeuriger nagaan; staat mij daarbij eenige kantteekeningen toe!

Gen. 1:1.

In den beginne schiep God den hemel en de aarde.

De hedendaagsche natuuronderzoeker zou zeggen: het heelal (de "hemel en de aarde" van Mozes) heeft begin noch einde, is oneindig wat tijd en ruimte betreft. Uit niets ontstaat niets, en wat is, kan niet in het niet verdwijnen. Het heelal was eeuwig en zal eeuwig blijven. Daarvoor getuigt de natuurwet van het behoud van het arbeids-vermogen, zooals die in elk nieuw leerboek der natuurkunde of scheikunde bewezen wordt.

13

Vers 2—5.

"De aarde nu was woest en ledig, en duisternis was op den afgrond, en de geest Gods zweefde op de wateren.

En God zeide: daar zij licht! en daar werd licht.

En God zag het licht, dat het goed was; en God maakte scheiding tusschen het licht en tusschen de duisternis.

En God noemde het licht dag en de duisternis noemde hij nacht. Toen was het avond geweest en het was morgen geweest, de eerste dag."

Hierbij is op te merken, dat de wetenschap geen ander licht kent, dan dat van lichtende lichamen, hetzij dat zij eigen licht hebben of dat zij slechts het licht van andere lichamen terugkaatsen. Het licht zelf is maar een eigenschap der bewogen stof; een golfbeweging van de kleinste stofdeelen. De natuurkunde heeft de golflengte en de snelheid van die beweging nauwkeurig gemeten. Het licht is geen stof, geen ding, maar slechts een "begripsnaam" voor de eigenaardige beweging van iets stoffelijks. Wat dus dat "licht" van den eersten dag van Mozes te beteekenën heeft, is geen sterveling in staat te begrijpen en te verklaren.

"Dag en nacht", "avond" en "morgen" van dien eersten dag zijn onmogelijkheden.

Vers 6—8.

"En God zeide: daar zij een uitspansel in het midden der wateren en dat make scheiding tusschen wateren en wateren!

En God maakte dat uitspansel en maakte scheiding tusschen de wateren, die onder en boven het uitspansel zijn. En het was alzoo.

En God noemde het uitspansel hemel. Toen was het avond geweest en het was morgen geweest, de tweede dag."

Hier hebben wij met een opmerkelijke tegenstrijdigheid te doen ! In het eerste vers staat dat God den hemel in den beginne schiep — en nu wordt die "hemel" nog eens en wel op den tweeden dag geschapen. Dat strijdt tegen elkaar, is onbegrijpelijk. Hier bestaat een schro-

14

melijke verwarring. Hebreeuwsche taal- en schriftgeleerden hebben zich ijverig met die tegenstrijdigheid beziggehouden en eenigen van hen zijn tot de overtuiging gekomen, dat het le vers van den bijbel niet in den door Mozes gebezigden vorm tot ons gekomen, maar door een fout bij het overschrijven verminkt is geworden. Het woord dat door "hemel" vertaald is, luidt nl. in den hebreeuwschen tekst haschamajim, terwijl het woord "water" in het scheppingsbericht van Mozes hamajim luidt. Door één fout bij het afschrijven zou uit het oorspronkelijk juiste woord hamajim van het eerste vers het sedert eeuwen nauwkeurig nageschreven woord haschamajim ontstaan zijn.

Mozes zou dan indertijd geschreven hebben: In den beginne schiep God het water en de aarde.

Laat ons nu tot den derden dag overgaan!

Vers 9—13.

En God zeide: Dat de wateren van onder den hemel in eene plaats vergaderd worden, en dat het droge gezien worde! En het was alzoo.

En God noemde het droge aarde, en de vergadering der wateren noemde hij zeeën; en God zag dat het goed was.

En God zeide: dat de aarde uitschiete grasscheutjes, kruid zaadzaaiende, vruchtbaar geboomte dragende vrucht naar zijnen aard, welks zaad daarin zij op de aarde! En het was alzoo.

En de aarde bracht voort grasscheutjes, kruid zaadzaaiende naar zijnen aard, en vruchtdragend geboomte, welks zaad daarin was naar zijnen aard. En God zag dat het goed was.

Toen was het avond geweest, en het was morgen geweest, de derde dag.

De schepping van de plantenwereld, voordat er een zon aan den hemel stond, is een natuurlijke onmogelijkheid. Nog grooter de onmogelijkheid van het behoud van een groene plantenwereld — zonder zon — gedurende een lang tijdsverloop, zooals de rationeele (?) bijbelverklaarders voor elken scheppingsdag willen aannemen.

15

Vers 14—19.

En God zeide: dat er lichten zijn in het uitspansel des hemels, om scheiding te maken tusschen den dag en tusschen den nacht; en dat zij zijn tot teekenen en tot gezette tijden, en tot dagen en jaren!

En dat zij zijn tot lichten in het uitspansel des hemels, om licht te geven op de aarde! En het was alzoo.

God dan maakte die twee groote lichten; dat groote licht tot heerschappij des daags, en dat kleine licht tot heerschappij des nachts. Ook de sterren.

En God stelde ze in het uitspansel des hemels, om licht te geven op de aarde.

En om te heerschen op den dag en in den nacht, en om scheiding te maken tusschen het licht en de duisternis. En God zag dat het goed was.

Toen was het avond geweest en het was morgen geweest, de vierde dag."

Tegenstrijdigheid op tegenstrijdigheid! Onmogelijkheid op onmogelijkheid! Wij zullen in een tweede voordracht zien, dat aarde, zon, maan en sterren in een geheel andere volgorde ontstaan zijn dan Mozes hier verhaalt, dat de zon voor de aarde, de aarde voor de maan en de tallooze sterren milliarden van jaren vroeger dan onze zon met hare planeten en wachters aan het uitspansel schitterden — doch buiten dat spreekt Mozes zich zelf tegen, wanneer hij op den vierden dag nog eens het licht van de duisternis scheidt, terwijl dit reeds op den eersten dag (vers 4) geschied is, nadat nog vroeger dag en nacht elkaar opvolgden.

Vers 20—23.

En God zeide: Dat de wateren overvloediglijk voortbrengen een gewemel van levende zielen; en het gevogelte vliege boven de aarde, in het uitspansel des hemels!

En God schiep de, groote walvisschen, en alle levende wemelende zielen, welke de wateren overvloediglijk voortbrachten, naar haren aard; en

16

alle gevleugeld gevogelte naar zijn aard. En God zag dat het goed was.

En God zegende ze, zeggende: Zijt vruchtbaar en vermenigvuldigt u, en vervult de wateren en de zeeën; en het gevogelte vermenigvuldige op de aarde!

Toen was het avond geweest en het was morgen geweest, de vijfde dag.

Den vijfden dag schiep God dan de waterbewoners en de vogels. De natuurwetenschap heeft ten duidelijkste aangetoond, dat de dierenwereld zich gelijktijdig met de plantenwereld ontwikkeld heeft en dat de vogels in de lucht voorafgegaan zijn door landdieren, terwijl Mozes de laatste eerst op den zesden dag in het leven laat roepen.

Vers 24—31.

En God zeide: De aarde brenge levende zielen voort, naar haren aard, vee en kruipend en wild gedierte der aarde, naar zijnen aard. En het was alzoo.

En God maakte het wild gedierte der aarde naar zijnen aard, en het vee naar zijnen aard, en al het kruipend gedierte des aardbodems naar zijnen aard. En God zag, dat het goed was.

En God zeide: Laat ons menschen maken, naar ons beeld, naar onze gelijkenis; en dat zij heerschappij hebben over de visschen der zee en over het gevogelte des hemels en over het vee en over de geheele aarde en over al het kruipend gedierte, dat op de aarde kruipt.

En God schiep den mensch naar zijn beeld, naar het beeld van God schiep hij hem, man en vrouw schiep hij ze.

En God zegende ze, enz.

En God zag al wat hij gemaakt had, en ziet, het was zeer goed. Toen was het avond geweest, en het was morgen geweest, de zesde dag.

Den zesden dag vond dus de schepping der landdieren en ten laatste die van den mensch plaats. Mozes had het bij het goede einde, dat hij de schepping van den mensch voor het laatst bewaarde. Maar ongelijk

17

heeft hij, waar hij Adam uit een aardkluit (2:7) en Eva uit een rib van Adam (2:21 en 22) laat ontstaan. Wij zullen op die merkwaardige dwaling terugkomen.

Onjuist is het verder, dat de mensch naar Gods beeld geschapen is; het omgekeerde is waar: de mensch schiep zich "God" naar zijn beeld! Zoo mensch, zoo God! (Ludw. Feuerbach.)

Wij allen kennen verder de geschiedenis van den zondenval en van de verdrijving uit het paradijs. Die pratende slang heeft den theologen veel hoofdbrekens en der lieve schooljeugd veel pret veroorzaakt. De algemeen verbreide meening in het westen was en is thans nog, dat Mozes in de pratende slang den satan of duivel verpersoonlijkt had. Dat is evenwel een groote dwaling, daar Mozes duivel noch satan kende. Die Achter-Aziatische demonengestalte treedt eerst eeuwen na Mozes in den gedachtengang der Joden op; scherp omschreven, vermetel en netjes te gelijk, vertoont satan zich eerst in de geschiedenis van Job.

Een pratende slang dan heeft de eerste menschen tot de kennis van goed en kwaad gebracht.

Maar men heeft ons duizendmaal verteld, dat wij allen ten gevolge van den zondenval der eerste ouders met de erfzonde behebt zijn.

Ten gevolge van de erfzonde was het mogelijk, dat Kain zijn broeder Abel doodsloeg. Die ontzettende gebeurtenis eindigt eveneens met een ongehoorde tegenstrijdigheid: de moordenaar Kain vlood naar het land Nod, ten oosten van Eden. — — "En Kain bekende zijn huisvrouw, en zij werd bevrucht en baarde Henoch; en hij bouwde eene stad, en noemde den naam dier stad naar den naam zijn zoons, Henoch." (4 : 17)

Wij zien dus den zoon van den eersten mensch Adam naar een vreemd land vluchten, waar hij trouwt, kinderen verwekt en — zeker toch met hulp van werklieden — een stad bouwt. In dat land Nod waren dus menschen, die buiten de familie van Adam om ontstaan waren. Derhalve waren Adam en Eva niet de eerste menschen, want dat alles staat toch in den bijbel.

De wetenschap kent evenmin een eersten mensch Adam

18

en een eerste vrouw Eva, zooals we in de tweede voordracht zien zullen.

Wij allen kennen verder het Mozaïsche verhaal van den zondvloed; op een goeden dag zei God (Gen. 6:7):

"Ik zal den mensch, dien ik geschapen heb, verdelgen van den aardbodem, van den mensch tot het vee, tot het kruipend gedierte en tot het gevogelte des hemels toe: want het berouwt mij dat ik hen gemaakt heb."

Hier hebben wij de meest kinderlijke opvatting van een allerhoogste; Jehova toont zich daar een zwak, menschelijk wezen; het berouwt hem, dat hij vroeger menschen gemaakt heeft!

Waar is onder de bewoners van het westen een genialen kunstenaar of bouwmeester te vinden, die op een dag berouw heeft over hetgeen hij eens geschapen heeft!

Een rechtgeaard mensch heeft nooit berouw!

Ja, het is, zooals de theoloog M.J. Savage opmerkt: de Jehova van het oude testament woont in een bepaalde plaats, evenals een mensch; hij verschijnt in den tempel, gaat en spreekt als een mensch; hij denkt en maakt plannen als een mensch; hij heeft lief en haat, wordt kwaad, neemt wraak en verandert evenals een Oostersche dwingeland van luim. — Men moet zich over dergelijk anthropomorphismus (menschvormigheid) van God niet verwonderen; want het godsidee is een voortbrengsel van de menschelijke hersens. Naarmate de mensch groeit en zich ontwikkelt, groeit en ontwikkelt zijn denkbeeld over de godheid.

"Maar Noach vond genade in de oogen des Heeren."

Daar kwam de zondvloed, een ramp, een drama, zooals deze aarde te voren niet beleefd had. Wij allen hebben, op de schoolbanken zittend, die geschiedenis van den zondvloed met gretigheid in ons opgenomen en de grootste kunstenaars hebben dat treurspel in groote schilderstukken verheerlijkt. De schoolkinderen van onzen tijd lezen dat verhaal nog altijd met nieuwe belangstelling, en waarom ook niet?! Dat werelddrama is toch met al de pracht van een Oostersch sprookje opgesierd.

19

Wie heeft in zijn jonge jaren niet zijn fantazie, zijn heele kinderziel verlustigd met dat verhaal van Noach, den rechtvaardige, en zijn gezin, van de drijvende ark (300 el lang, 50 breed, en 30 hoog) met al zijn dieren, waar de wolf naast het lam, de giraf naast den leeuw sliep, waar de roofdieren hooi vraten en een Zondagsche rust over al het geschapene in de ark lag; van de duif met de olijftak, van de ontscheping uit de ark, die aan de helling van den Ararat hangen bleef, van Noachs dankoffer en van den mooien, verzoenenden regenboog! Wat hebben wij, kinderen, ons met de belofte verheugd: "dat niet meer alle vleesch door de wateren des vloeds zal worden uitgeroeid" (9:11)! — Dat alles is ons als onomstootelijke waarheid medegedeeld, en wij hebben het geloofd, gaarne geloofd: want het was te mooi, om niet waar te zijn. — En onze kinderen zullen het eveneens gelooven? — Wij zeggen neen!

Daartegen zou niet zoo'n groot verzet van theologische zijde ontstaan zijn, ware het niet dat het Mozaïsche scheppingsverhaal de dogmatische grondslag, de basis van de meest volmaakte van alle godsdiensten, het fondament van het Christendom geworden is.

Uit de leer van den zondeval in het Paradijs en uit het troostelooze vooruitzicht, dat wij allen, met de erfzonde behept, ons verderf te gemoet loopen, ontstond het denkbeeld van een redding en een verlossing door bovenaardsche, door bovennatuurlijke, door goddelijke hulp.

Zoo ontsproot uit het Judaeïsme de gedachte aan een zending van den zoon Gods en verder het denkbeeld van een verlossenden offerdood aan het kruis.

Het Christendom is, het wordt erkend, de natuurlijke dochter van de Mozaïsche leer, de mystieke oplossing van het raadsel van den zondeval en van de erfzonde.

Ik zal later aantoonen, dat ook de hedendaagsche natuuronderzoeker — ofschoon een tegenstander van het Mozaïsche scheppingsverhaal — een soort erfzonde van het menschelijk geslacht aanneemt. Wanneer men dus voor het staande houden van een voor ontwikkeling vatbaar godsdienstig stelsel een "erfzonde'' noodig heeft, is dit ons wel en hebben wij, natuuronder-

20

zoekers, niets daartegen in te brengen.; integendeel, wij zullen allen menschenvrienden, wie het met de gelukzaligheid van ons geslacht ernst is, oprecht de hand reiken, om ons geslacht van de erkende macht der "erfzonde'' te helpen verlossen en bevrijden.

Gaan we met de geschiedkundige schets van de ontwikkeling van onze godsdienstige gedachtenwereld verder, dan hebben wij in de eerste plaats op te merken, dat het Jodendom van den oud-testamentischen tijd zich op natuurwetenschappelijk gebied al bitter weinig verdienstelijk heeft gemaakt. Dat is evenwel van groote beteekenis! Want de religie der toekomst zal in overeenstemming zijn met de waarheid der natuurwetenschappen, zij zal slechts kunnen bestaan en invloed uitoefenen, wanneer zij met de wetenschappen in overeenstemming is.

Het Judaïsme van het oude testament was den wetenschappen niet genegen, maar het intelligente volk, dat door Mozes en Jozua in het beloofde land gebracht werd, was nog eenigszins levenslustig en de natuur genegen. De Joden van het oude testament verheugden zich in de goederen dezer wereld, in goud en zilver, in kudden schapen en runderen, in schoone tuinen en wijnbergen; zij vergeleken in zeer dichterlijke werken de menschelijke schoonheid en de vrouwelijke bekoorlijkheid met de geurige vormen der planten, die op de helling van den Libanon en aan de oevers van den Jordaan het landschap versierden:

"Ik ben eene roos van Saron, een lelie der dalen." (Hooglied 2:1.)

" Mijn liefste is mij een bundeltje mirre." (Id.:13.)

"Mijn liefste is mij een tros van Cyprus, in den wijngaard van Engedi.'' (Id. 1:14.)

"Gelijk een lelie onder de doornen, alzoo is mijne vriendin onder de dochteren." (Id, 2:2.)

"Als een appelboom onder de boomen des wouds, zoo is mijn liefste onder de zonen." (ld. 2:3.)

"Mijn liefste is gelijk eene ree of een welp der herten. (Id. 2:9.)

"Zijn gestalte is als de Libanon, uitverkoren als de cederen. (Id. 5:15.)

21

Welke hedendaagsche schrijver zou in staat zijn, het naderen der lente lieflijker te schilderen dan de zanger van het Hooglied gedaan heeft:

"Want zie de winter is voorbij, de plasregen is over, hij is overgegaan;

De bloemen worden gezien in het land, de zangtijd genaakt, en de stem der tortelduif wordt gehoord in ons land.

De vijgeboom brengt zijn jonge vijgjes voort en de wijnstokken geven geur met hunne jonge druifjes. Sta op, mijne vriendin, mijne schoone, en kom! enz. (Hooglied 2:11 en 14.)

Wie is zij, die er uitziet als de dageraad, schoon gelijk de maan, zuiver als de zon! (id. 6:9.)

Wij allen kennen de psalmen met haar beeldrijke taal, die ons gedeeltelijk lief zijn geworden. En het oude testament heeft nog meer fragmenten, waaruit liefde voor de natuur spreekt.

Maar met het Christendom begon de wereld- en natuurverachting.

Ik behoef niet uiteentezetten, wat in werkelijkheid de leer van den wijze uit Nazareth geweest is; de meeningen daarover verschillen nog heden ten dage, maar zeker is het, dat geen van de vier Evangeliën in het nieuwe testament tijdens het leven van Christus geschreven is, maar dat ze alle slechts op overleveringen berusten. 1) Het kan thans ook niet mijn taak zijn, verder uiteen te zetten hoe het kwam, dat de leer van Nazareth van zoo'n beteekenis in de ontwikkelingsgeschiedenis der menschheid geworden is, als feitelijk het geval was.

Het zij genoeg er hier op te wijzen, dat met de Paulinische leer tegelijk een betreurenswaardige verachting van alle werkelijke dingen werd gehuldigd en het ontvlieden der wereld als het geneesmiddel van elk lijden hoog geprezen werd. De Christenen wendden

1) Het evangelie van Johannes Marcus is het oudste en het eenige uit de eerste eeuw onzer tijdrekening (het werd 70—80 n. C. geschreven.)

22

zich in de eerste eeuw van het natuurgenot en de aardsche vreugde af; alles streefde naar bovennatuurlijke en bovenzinlijke geneugten; door het geloof alleen zou de mensch zalig worden. Wat was daartegenover alle menschelijke wijsheid, alle natuurkennis, alle wijsbegeerte, elke wetenschap!

Ontelbare keeren heeft men ons de uitspraak van den apostel Paulus: "zich uitgevende voor wijzen, zijn zij dwaas geworden!" (1 Rom. 1:22) voor de voeten geworpen. Zulke woorden zijn goedkoop, en zijn een lafenis geworden voor allen, die door de natuur wat stiefmoederlijk met verstand bedeeld zijn, of die te gemakkelijk zijn, om zich met het goddelijk sprankje verstand als zelfdenkende wezens verder te ontwikkelen. Zeker heeft geen vers in den heelen Bijbel, zoo geestverlammend en verstanddoodend in het Christelijke westen op de ontwikkeling van de kennis der natuur gewerkt als die uitspraak van dien heiden-apostel.

Liefelijker dan zijn te ijverige apostel Paulus heeft Jezus de nutteloosheid van de wetenschap geschetst:

"Zalig zijn de armen van geest want hunner is 't koningrijk der hemelen!" (Matth. 5:3)

Die armen zijn natuurlijk de onwetenden.

Hoezeer het zwaartepunt van 's menschen streven van het ondermaansche naar de andere zijde van het graf verlegd werd, en hoe het Paulinische Christendom zonder omwegen zelf erkende, vijandig tegenover de wetenschap te staan, blijkt uit bijna al de brieven van dien apostel:

"Want indien gij naar het vleesch leeft, zult gij sterven; maar indien gij door den geest de werkingen des lichaams doodt, zoo zult gij leven." (Rom. 8:13).

Want er is geschreven: Ik zal de wijsheid der wijzen doen vergaan, en het verstand der verstandigen zal Ik te niet maken? (1 Cor. 1:19).

"Waar is de wijze? waar is de schriftgeleerde? waar is de onderzoeker dezer eeuw? Heeft God de wijsheid dezer wereld niet dwaas gemaakt?"

(id. 1:20).

"Maar het dwaze der wereld heeft God uitver-

23

koren, opdat Hij de wijzen beschamen zou . . ," (1 Cor. 1:27.)

Want de wijsheid dezer wereld is de wijsheid bij God. (id. 3:19).

"…. De kennis maakt opgeblazen ...."!

Wij ervaren juist het tegendeel: kennis maakt niet opgeblazen, maar bescheiden; want naarmate wij dieper in de wetenschap doordringen, wordt het ons duidelijker, hoe weinig wij nog weten en hoe wij nog in het voorportaal van den tempel der kennis staan. De meest opgeblazen hoofden en zielen vinden wij bij die gemakzuchtige en van geestelijken hoogmoed vervulde vijanden der wetenschap, die dadelijk klaar staan met hunne onwetendheid-vleiende bijbelspreuken; geestelijke hoogmoed is van oudsher het erfdeel der "armen van geest" geweest. Gunstige uitzonderingen waren er ten allen tijde — ik zelf ken zulke uitzonderingen en heb hen van ganscher harte lief — maar die uitzonderingen bevestigen slechts den regel.

"Want onze lichte verdrukking, die zeer haastig voorbijgaat, werkt ons een gansch zeer uitnemend gewicht der heerlijkheid; dewijl wij niet aanmerken de dingen, die men ziet, maar de dingen die men niet ziet." (II Cor. 4:17—18).

"Want wij wandelen door geloof en niet door aanschouwen." (id. 5:7).

Eveneens staat in den eersten brief van Johannes (2:15) uitdrukkelijk geschreven:

"Hebt de wereld niet lief, noch hetgeen in de wereld is."

Ja, de minachting voor natuur en wereld ging zoover, dat men zelfs het huwelijk voor een noodzakelijk kwaad verklaarde, voor een soort verachtelijke inrichting met te verachten dierlijk instinkt ten grondslag, een opvatting, die eenige Christelijke sekten (o.a. de Böhmisten) deelden en die eveneens het vrijgezellenleven der R.C. priesters rechtvaardigt.

Het aanzien van de vrouw heeft daarbij weinig gewonnen.

Bovenstaande zijn maar enkele aanhalingen voor de. minachting, die de grondvester en apostels van het Christendom tegen de natuur koesterden.

24

Die godsdienst van het kluizenaarsleven en der natuurverachting was, zooals de ervaring bewees, geroepen de staats-godsdienst van het westen te worden.

De Grieken en Romeinen — heidensche volken — hadden, toen het woord van het kruis over de zee weergalmde, reeds vele vorderingen in de beschrijvende natuurwetenschappen gemaakt.

Aristoteles (384—322 voor Chr.) liet verschillende natuurhistorische werken na, waaronder een door hem opgesteld stelsel van het dieren- en plantenrijk, dat, aangezien de kennis der natuur, in overeenstemming, met de toenmalige beschaving, nog zeer gebrekkig en met hinderlijke en bijgeloovige denkbeelden gemengd was, natuurlijk niet houdbaar was. Toch is het opmerkelijk, dat het stelsel van Aristoteles later in het Christelijke westen als het begin en het einde van het wereldsch weten beschouwd en in de christelijke scholen tot aan de jongste tijden als grondslag der natuurkennis gebruikt werd.

In die oude tijden, welke ongeveer 2000 jaar achter ons liggen, redetwistten de Grieksche en Romeinsche wijsgeeren over de belangrijkste vraagstukken, die 's menschen ziel ontroeren kunnen: over worden en vergaan, over den oorsprong en het wezen der dingen, over het wezen der goden en de bestemming van den mensch.

In de Grieksche en Romeinsche godenleer uit de menschelijke fantasie zich op de stoutmoedigste wijze. De talrijke goden zijn meestal de dichterlijk ingekleede verpersoonlijking van natuurkrachten en van menschelijke deugden, gebreken en hartstochten. De opperste god (Zeus, Jupiter) was een der meest verliefde gezellen, die een dichterlijk brein ooit bedacht en met legenden en sprookjes dichterlijk verheerlijkt heeft. En zijn hofstoet van goden en godinnen, van gunstelingen (vrouwelijke en mannelijke), in het kort de heele Olympische godenwereld, was natuurlijk niet beter dan de opperste aller goden. Nijd en afgunst, liefde en haat, minnenijd en vervolgingswoede, genotzucht en wulpschheid, alle denkbare menschelijke hartstochten en dwaasheden speelden onder de goddelijke bewoners van den Griekschen hemel dezelfde rol, als hier op aarde onder de menschenkinderen, maar in die heele fabelleer kwam de schoonheid

25

tot haar recht. De werken der beeldende kunst uit dien tijd afkomstig en eerst onlangs uit de puinhoopen tevoorschijn gebracht, worden nog heden door Joden, Christenen en heidenen als het schoonste beschouwd, wat de kunstvaardige hand van den mensch tot nu toe geschapen heeft.

Het is hier de plaats niet aan te toonen, hoe het kwam, dat al die Grieksche en Romeinsche pracht, al die schoone onderzoekingen op natuurhistorisch gebied, al die werken van kunst en poëzie door den "zwaren tred der wereldgeschiedenis" platgetreden en tegelijk met het Romeinsche rijk in puinhoopen veranderd werden. Het rijk der Romeinen zou ook zonder het Christendom in elkaar gevallen zijn, en wel om dezelfde redenen, die nog heden den ondergang van groote rijken en volken veroorzaken.

Evenmin kan het mijn doel zijn een schets te geven van de ontwikkeling tot op het tijdstip toen het kruis op Golgotha, als symbool van zijn overwinning over de wereld, zijn armen over de puinhoopen van het heidensche rijk uitstrekte. Maar gezegd moet het worden, dat eeuwen lang bij de overwinnende kerk consequent het f anatismus der onwetendheid heerschte en dat onwetendheid, zoo gemakkelijk bij te houden, wel degelijk tot de idealen der kerkleeraars en bisschoppen behoorde, en als zaligmakend geprezen werd. Zoo schreef o. a. Eusebius (in de 4de eeuw) onomwonden:

"Niet uit onwetendheid denken wij gering over de wetenschappen, maar uit verachting voor haren geheel nutteloozen arbeid, daar wij onze ziel wel met betere dingen kunnen bezig houden."

In het jaar 391 werd de beroemdste van de toen bestaande bibliotheeken, de boekenschat te Alexandrië in Egypte, die 700.000 deelen en perkamenten rollen bevatte, onder aanvoering van den aartsbisschop Theophilos, door de dweepzieke Christenen verbrand. Toen ter tijd leefde Hypatia, een door schoonheid, reinheid van zeden en geleerdheid beroemde Grieksche vrouw, die naar Athene ging om in de wijsbegeerte te studeeren. Die vrouw onderwees na haar terugkeer in Alexandrië de Aristoteliaansche en nieuw-Platonische wijsbegeerte. Bij een opstand van de door den patriarch Cyrillus

26

opgehitste Christenen werd die geleerde vrouw op de gruwelijkste wijze vermoord.

Zoo verschenen al meer en meer de donkere wolken van een geestelijke verduistering. Wat aan de dweepzucht van het op een dwaalspoor gebrachte christelijke Westen ontkwam — het waren maar stukken en brokken van Oostersche en Grieksche wetenschap — werd later door de Mohamedaansche Arabieren verzameld.

Mohamed zelf, overigens zeer ingenomen met den Joodschen wetgever en volksleider Mozes, was een vriend der wijsheid, daar hij toch, zooals bericht wordt, vond, dat de inkt der geleerden heiliger was dan het bloed der martelaren en dat de schoonste schepping van God het verstand was. (Vele eeuwen later heeft de hervormer Luther datzelfde verstand "de schoonste schepping van God" met een heel anderen naam betiteld, een naam dien heden ten dage een fatsoenlijk mensch niet meer zou uitspreken, tenminste niet in het bijzijn van vrouwen en kinderen.) *)

Terwijl onder de heerschappij der Mohamedaansche Arabieren de scholen der geleerden in Spanje bloeiden, zooals daar nooit te voren evenmin als later plaats vond, lag over het christelijk deel van Europa de schaduw der onwetendheid. In het heerlijk Zwitserland tusschen de Bodensee en het meer van Genève, tusschen de Alpen en de Jura konden de priesters en leeraars van het volk langen tijd niet eens lezen. Zoo wordt er door een beroemd schrijver meegedeeld, dat de abt Conrad van St. Gallen en zijn heele kapittel niet eens met de edele schrijfkunst bekend was, toen de minnezanger Walter von der Vogelweide (1170—1230) een bezoek aan dat beroemde klooster bracht.

In het algemeen is het een dwaling, ten minste een groote overdrijving, wanneer beweerd wordt, dat de kloosters de schuilplaatsen der wetenschap geweest zijn. Dat blijkt uit het feit, dat in de kloosters van vele landen en streken, de schrijfwerktuigen bepaald onbekende zaken waren. Toen de beroemde dichter Petrarca (1304—1374) in Luik de redevoeringen van Cicero vond en den wensch uitte, die af te schrijven, was in geen der talrijke kloosters daar ter plaatse een droppel inkt te vinden

*) 'Hure des Teufels' (noot RvE)

27

Met het oog op dergelijke toestanden zal het ons zeker niet verbazen, wanneer wij lezen, dat op de groote kerkvergaderingen in Tours (1163) en in Parijs (1231) "het zondige lezen van natuurkundige schriften" verboden werd.

Paus Bonifacius VIII (gest. 1303) — de geniale uitvinder van het "Jubeljaar", dat den pauselijken stoel uit zijn financieelen nood hielp — verbood aan geneesheeren en studenten het ontleden van menschelijke lijken, op grond der opstanding, evenals de tegenwoordige paus aan zijn geloovigen de lijkenverbranding verbiedt.

In het jaar 1317 werd door paus Johannes XXII bij een bul de studie der scheikunde verboden. Wie des ondanks zich toch met de beschouwing van natuurlijke dingen en met de gedachte over de zichtbare wereld afgaf, werd streng vervolgd wegens ketterij, geheimen omgang met den duivel of als heks aangeklaagd en ter dood gebracht. De dweepzieke onderdrukking van allen drang naar wetenschap en kennis, zooals die eeuwen lang door de bestuurders der kerk plaats vond, veroorzaakte een algemeene geestesziekte, die zich van bijna de geheele christelijke bevolking meester maakte en duizenden onschuldige menschen het leven kostte. Het was de ziekte van het heksengeloof volgens hetwelk o. a. in het jaar 1659 alleen in het bisdom Bamberg 1200 menschen, in het aartsbisdom Trier zelfs 6500 menschen verbrand werden. Zwitserland bleef van die ziekte ook niet verschoond: in het jaar 1652 werd in Luzern een 85-jarige vrouw, nadat zij door middel van de pijnbank tot bekentenis gebracht was op de meest geraffineerde wijze gemarteld en levend verbrand. In het zelfde jaar werd een zekere Katherine Schmidli, "ein klein Meiteli von 11 Jahren wegen Vögelmachen, sintemalen keine Besserung zu verhoffen, im Thurm ohne Abkündigung des Lebens strangulirt und dann im Sack gestoszen und verbrannt" zoo luidt het protokol van den raad.

Evenzoo staat in het torenboek van Luzern, dato 1659:

"Ein Menschlein von sieben Jahren, Katrinli genannt, so Gott verleugnet, ward im Thurm an einem Pfahl erwürgt und nachher beim Hochgericht verbrannt."

Hoe algemeen het geestelijke leven van het christe-

28

lijke Westen onder de heerschappij der onwetendheid gekomen was, blijkt het beste uit het feit, dat zelfs aan de hoogescholen de liefde voor de natuur als kenteeken van een omgang met den duivel beschouwd werd. In een dissertatie van het jaar 1644, voor de hoogeschool te Tubingen verdedigd, wordt tot den "omgang met verdachte dingen" in het bizonder "den omgang met de natuur" gerekend en de kennis van natuurlijke verschijnselen als eene "een christen niet betamende kennis" genoemd.

Ja, ja, er staat immers geschreven: "Ik zal de wijsheid der wijzen doen vergaan, en het verstand der verstandigen zal ik te niet maken."

En daarom heeft men duizenden brandstapels ontstoken, zoodat de heksenreuk nu nog in de dalen aangetroffen wordt.

Daar de kerkvaders en bisschoppen de overlevering van het Oude Testament voor onaantastbare, goddelijke openbaringen verklaard hadden, en dezelfde leeraars der christelijke kerk een verzameling andere geschriften, die lang na Christus' dood geschreven werden, naar hun inzicht en voor hun doel gerangschikt,1) verbeterd en in den vorm van een nieuw testament op de altaren van het westen neergelegd hadden, mocht aan al die grondslagen der kerkelijke heeren niet getornd worden.

Voor een wereldbeschouwing putte de christelijke kerk voornamelijk uit het magische scheppingsverhaal: volgens dat verhaal stond de aarde vast in het middelpunt van het heelal en was zij het voornaamste lichaam; de zon, maan en sterren draaiden volgens dat onjuiste geloofsartikel om onze voorname aarde. Men noemt die dwaling de geocentrische.

Het stelsel van Ptolomaeus was in overeenstemming met de bijbelsche overlevering, en werd om die reden door de kerkvaders goedgekeurd, om daarna 1400 jaar lang in het westen algemeen geldig te blijven. Het on-

1) Men vergelijke het hoogst belangrijke werk van den geleerden prof. in de theologie Volkmar, "Jezus Nazarenus und die erste christliche Zeit" (Zürich 1882, Verlag von Cäsar Schmidt) waarin aangetoond wordt hoe de kerkvaders met het ongeschikte, maar meest geloofwaardige evangelie van Marcus omgesprongen hebben.

29

derscheidt aan den hemel zeven sferen, waarin zich de zon, maan en sterren om de aarde bewogen. Boven die zeven sferen dacht de geloovige christen zich den "hemel" voor de gelukzaligen, als de zetel van God en als rijk van zijn hemelsche heirscharen. Men noemde dat deel van het heelal het Empyreum.

Wanneer wij ons in die kinderlijke opvatting terugdenken, dringt zich onwillekeurig onze eigene kindschheid met al hare fantastische droomerijen in de gedaante van een lachende herinnering voor het geestelijk oog. Hoe dikwijls zaten wij als kind bij het vallen van den avond voor het met ijs bedekte venster om met den warmen adem van onzen mond de ijsfiguren weg te smelten en met onzen kinderlijken blik over de glinsterende ijsvelden heen in de flikkerende sterrenwereld te staren. Dan dachten wij ons den helderen hemel als een dom met een halven bolvormigen koepel, waarvan de wand een hemelsblauw doek was en waarvan de rand op de aarde rustte. In dien blauwen koepel waren onontelbare groote en kleine openingen, waardoor het licht van de hemelsche heerlijkheid tot ons doordrong, opdat wij een voorgevoel van het licht en de vriendelijkheid van de hemelsche ruimte zouden hebben. Onze kinderlijke fantazie zag in de tallooze sterren van den nach-telijken hemel slechts kleine gaatjes, die een verbinding fusschen de woning van God en die van de menschen vormden.

Niet kinderlijker dan die droomerij was de Ptolemeïsche opvatting van het heelal, die in het christelijk westen tot het jaar 1543, bijna onbestreden, de heerschende was.

De geschiedenis der dwalingen heeft meestal met zeer groote tijdsruimten te doen: hoe grooter de dwaling des te eerder wordt zij geloofd en des te langer is haar levensduur; want het grootste deel der menschheid staat nog in de kinderschoenen, wanneer droomerijen en fantastische sprookjes, zooals de ervaring leert, de grootste betoovering op de onwetende zielen pleegt uit te oefenen.

In het jaar 1543 verscheen het wereldberoerende werk van den Duitschen sterrekundige Copernicus, die onverholen de meening uitsprak en met wetenschappelijke bewijzen staafde:

30

dat de aarde niet in het middelpunt van het heelal staat, maar als planeet om de zon wentelt.

De sterrekunde, de meest exacte van alle wetenschappen, was het, die aan het Mozaïsche scheppingsverhaal den eersten doodsteek toebracht. De sterrekunde heeft het samenstel van het heelal beschouwd en het wiskundig bewijs geleverd, dat onze aarde slechts een kleine dwaalster is en als een zonnestofje in het heelal zweeft.

Thans weet elke schooljongen van twaalf, veertien jaar, dat, onze aarde in 24 uur om haar as draait, dat zij zich in den loop van een jaar om de zon beweegt, dat zij evenals de planeten Venus (morgen- en avondster) Mars, Jupiter, Saturnus en een menigte kleinere hemellichamen tot de zon in een soort ondergeschikte betrekking staat, dat de maan een wachter is, dat Jupiter zelfs verscheidene manen heeft, dat Saturnus door een stelsel van ringen en ettelijke manen omgeven is, dat de stof waaruit Saturnus bestaat slechts 7/10 maal zoo zwaar als water is, dus ongeveer het gewicht van lindenhout heeft, dat het jaar op Saturnus meer dan 29 aardjaren duurt enz. enz.

De sterrekunde dringt met hare werktuigen in de verste diepten van het heelal; zij berekent de banen der planeten en voorspelt eeuwen vooruit de zons- en maansverduisteringen zoo nauwkeurig, dat het werkelijk plaats vinden dier verschijning geen minuut met de berekening verschilt; zij bepaalt het gewicht der planeten, zij legt op de weegschaal van hare rekenkunst onze geheele aarde en de vurige bol der zon, zij heeft de onveranderlijke wetten van den kosmos in exacte getallen onder het bereik van den menschelijken geest gebracht; zij heeft het eerst — van alle natuurwetenschappen het eerst — in de plaats van het kinderlijk geloof en de fantastische dwaling het heldere licht der wetenschappelijke kennis geplaatst.

Dat kon de kerk evenwel niet dulden.

Uit vrees voor die der wetenschap vijandelijke inrichting, heeft Copernicus zijn reeds in 1507 voltooid werk eerst toen hij oud was en de dood om zijn sponde waarde, aan de drukpers durven toevertrouwen. (Ruim 36 jaar lang heeft Copernicus zijn wetenschap voor zich

31

gehouden, daar hij wist, dat hij na de openlijke erkenning der waarheid de folteringen van de ridders van het geloof te voelen zou krijgen.)*)

De sterrekundige van Thorn stierf in hetzelfde jaar (1543) waarin zijn werk uitkwam. Zijn natuurlijke dood was een weldaad voor hem, want de kerk beschouwde zijn leer als een gloeiende ketterij: zij weersprak toch op de meest treffende wijze het openbaringsgeloof. En dat de kerk, waar het zulke vragen betrof, geen scherts verstond, toonde zij 57 jaar later, toen den 17 Februari 1600 in Rome een brandstapel smeulde, waarop een der grootste mannen en geleerden van dien tijd als ketter levend verbrand werd. Giordano Bruno, als geleerde en dichter niet minder groot dan als naar waarheid zoekende en de waarheid erkennende mensch, heeft geen andere ketterij begaan, dan dat hij in zijn werken de leer van Copernicus verheerlijkte. ¹)**)

Nog geen 90jaar na de openbaarmaking van het Copernicaansche stelsel, sleepte de kerk den grootsten natuur- en sterrekundige van zijn tijd, Galileo Galileï voor de inquisitie te Rome, waar de onderzoeker zijn wetenschappelijke overtuiging moest afzweren (1633), afzweeren in tegenwoordigheid van priesters, kardinalen en inquisiteurs, die misschien niet eens de tiendeelige breuken kenden. De onwetenden hadden de overmacht, en zij verstonden het uitstekend van hun macht ten hunne voordeele (zooals zij meenden) gebruik te maken.

Maar de wetenschappelijke waarheid is desondanks machtiger dan het onwetende geloof. En zoo heeft dan ten slotte — in den loop van twee eeuwen — Copernicus toch over Mozes gezegevierd, zoo zelfs, dat thans alle schoolkinderen der christenheid juist datgene als waarheid te hooren krijgen, waarvoor Giordano Bruno indertijd door de geloovigen verbrand werd.

De kerk heeft zich in dien moeielijken stand van zaken, in de overwinning van de Copernicaansche waarheid over de Mozaïsche dwaling moeten

1) Men zie hiervoor: Giordano Bruno, uitgegeven door de Vereeniging „De Dageraad." (Vert.)

*) Dit is niet juist; via het handgeschreven "Commentariolus" waren zijn opvattingen al vele jaren bekend. (noot RvE)

**) Dit is niet juist; Bruno week op diverse punten van de officiële leer af. (noot RvE)

32

schikken, en zij is, zooals de ervaring leert, niet ten onder gegaan; maar zij is ten opzichte van de vorderingen der natuurwetenschappen consequent gebleven, steeds en telkens er op bedacht het weten te beperken en voor het geloof het groote veld der onwetendheid zoo zuiver mogelijk te houden. Dat is voor haar aanzien niet bevorderlijk geweest en zal haar, wanneer geen verandering plaats vindt, eens noodlottig worden.

Het is mijn taak niet, de ontwikkeling der natuurkennis in de afgeloopen eeuwen uitvoeriger te schilderen. De uitvinding der boekdrukkunst, de ontdekking van Amerika, de kerkhervorming, de herleving der klassieke studiën en het streven naar wijsgeerig denken, dat zich meer en meer in het Westen begon te openbaren, deze en andere gebeurtenissen moesten er ten slotte toe leiden, dat de zucht naar kennis de menschheid meer noopte dan voorheen, het geheele veld der natuurverschijnselen te betreden, ten einde de wereld der werkelijkheid, die voor onze zintuigen toegankelijk is, te leeren verstaan.

Het dieper doordringen in het rijk der zoolang verachte natuur begon reeds in de vorige eeuw op een wijze, die voor de toekomst veel beloofde. De natuurwetenschappen begonnen een macht te worden, maar werden steeds, tot in de 19de eeuw toe, door de vooroordeelen van het geloof vervolgd en vertraagd.

Nog in het begin dezer eeuw, die toch de eeuw der wetenschappelijke verlichting genoemd wordt, vond Lamarck met zijn natuurlijke afstammingsleer geen gehoor, in de eerste plaats wegens godsdienstig vooroordeel jegens die afstamming in het algemeen, in de tweede plaats echter wegens het onvoldoende in de verdediging van die nieuwe leer, die de Fransche onderzoeker in zijn Zoölogie Philosophique (1809) bekend maakte.

Nog in het jaar 1830, tijdens de Juli-revolutie in Parijs, stonden in de Fransche Academie van wetenschappen het openbaringsgeloof en het verstand als heftige tegenstanders tegenover elkaar. Toen bestreden Cuvier, een aanhanger van de zondvloedstheorie van Mozes, die

33

zelfs de meening, dat er verscheidene alles verwoestende zondvloeden geweest waren, en Geoffroy St. Hilaire, die aanhanger van het tegenovergesteld gevoelen was, elkaar op zoo'n wijze, dat die geloofsstrijd in de kranten en tijdschriften groot opzien baarde. Wel besliste de Fransche academie ten gunste van de oude leer, maar het was zeker de laatste overwinning van beteekenis, die de Mozaïsche overlevering in een natuurwetenschappelijk gevormd en geleerd genootschap behaalde.

In hetzelfde jaar — in Juni 1830 — verscheen de eerste druk van het merkwaardige Engelsche werk: Grondbeginselen der Geologie, door Charles Lyell, waarin ten duidelijkste bewezen werd, dat er niet één, laat staan verscheidene zondvloeden in den zin van Mozes geweest waren; verder dat er in de verschillende geologische tijdperken een voortdurende, gestadige ontwikkeling van het organische leven had plaats gevonden.

Van dat boek verschenen binnen 10 jaren (1830—1840) zes drukken in de Engelsche taal; op de verdere ontwikkeling der geologie oefende het een grooten invloed ten goede uit. Men erkende, dat de aardkorst een natuurlijke scheppingsgeschiedenis heeft, dat in het verleden dezelfde krachten, die nu nog in de natuur zijn waar te nemen, werkzaam waren, dat de wetenschap in het geheel niet tot "wonderen" haar toevlucht behoeft te nemen, om de verschijnselen op aarde te verklaren, dat integendeel alles, zoowel in het verleden als in het heden, door de werkzaamheid en de uitsluitende werking der ons bekende natuurkrachten verklaard kan worden.

Ondertusschen vermeerderde in het kamp der natuuronderzoekers het aantal stemmen, die meer of minder sterk aan de gedachte eener afstamming uitdrukking gaven, zonder dat er evenwel een groot tumult ontstond, daar de kerk zeer verstandig begreep, dat er voor haar geen gevaar bestond, zoolang de kettersche gedachte alleen in de studeercel der geleerden geuit werd, terwijl het volk zwijgend en geloovend zijn gang ging.

34

DARWIN EN ZIJN TIJD.

Het denkbeeld over de afstamming, reeds duizend jaar geleden bij den ouden Griekschen wijsgeer over den drempel van het bewustzijn getreden, daarna in het jaar 1809 door Lamarck weer in zijn slaap gestoord, zonder evenwel recht wakker te worden; die grootsche gedachte kwam nu niet meer tot rust. Het weerlichtte voortdurend aan den geestelijken horizon nu eens hier, dan weer daar, evenwel zonder in te slaan, zonder het grommelend rollen van den donder. Toch was er onweer aan de lucht; elk oogenblik kon het losbarsten en brak ook werkelijk los, toen in den herfst van 1859 — dus ruim 30 jaar geleden — het hoofdwerk van Darwin verscheen.

Dat werk

„Over het ontstaan der soorten door natuurlijke teeltkeus of het behoud der begunstigde rassen in den strijd om het bestaan"

bevat den arbeid van twee en twintig jaren denken en onderzoeken. Zijn uitgaaf is een daad van de grootste beteekenis voor de wereldgeschiedenis, van gelijken invloed als die van het werk van Copernicus.

Inderdaad is, zooals Dubois-Reymond, de voorzitter der Berlijnsche academie hem noemt, Darwin de Copernicus van de bewerktuigde wereld.

Dat het hoogere van het lagere afstamt, dat het volkomene het onvolkomene tot voorvader heeft gehad, dat had menig denker en onderzoeker reeds voor Darwin uitgesproken; maar die afstammingswaarheid kon eerst een schitterende en verwarmende, levenwekkende en geestdriftopwekkende kracht krijgen, wanneer zij van een geniale theorie vergezeld werd, die de wijze waarop, het "hoe" der ontwikkeling verklaarde. Men kan gerust zeggen, dat Darwins leer der teeltkeus, die wij in het derde gedeelte dezer voordracht afzonderlijk behandelen zullen, het gouden omvatsel van den diamant der afstammingsleer is. Juist door die schitterende inzetting met het echte goud der wetenschappelijke bewijsgronden heeft die prachtige edelsteen zijn juiste waarde gekregen.

35

Het werk van Darwin verscheen op een morgen in den herfst van '59; op den avond van den zelfden dag was het uitverkocht. Oplaag na oplaag verscheen en het werd in alle talen der beschaafde wereld vertaald. Zijn leer van de afstamming van alle dier- en plantensoorten, waarvan men tot nu toe algemeen had aangenomen dat zij eeuwig onveranderlijk waren, die revolutionnaire leer sloeg als een bliksemschicht in het kamp der natuur-onderzoekers, waar nog vele oude heeren als soldaten der kerk den zoeten slaap des geloofs sliepen. Het was inderdaad een geestelijk onweder, dat thans tot uitbarsting kwam, en zich van daar over de geheele beschaafde wereld verspreidde, terwijl het hier en daar onder storm en hagel den bodem schoonveegde.

Met behulp van duizenden en nog eens duizenden feiten leverde Darwin het bewijs, dat de hoogere organismen van de lagere afstammen, dat alle levende wezens, planten, dieren en menschen, uit de eenvoudigste organismen moeten ontstaan zijn en dat zij zich in den loop van millioenen jaren gestadig en zeer langzaam (allen onder den invloed van de wet van den strijd om het bestaan) tot hoogere trappen van bewerktuiging, tot meer "volkomen" wezens ontwikkeld hebben.

Die leer is, zooals ik in de derde voordracht zal aantoonen, zoo eenvoudig en zoo helder, dat ik overtuigd ben, dat het een gemakkelijke taak moet zijn haar elken middelmatigen schooljongen van 14 jaar verstaanbaar te maken. Maar de kerk en haar bewindvoerders, met hun talrijke vrienden voeren tegen de afstamming hier dezelfde oppositie, als indertijd tegen de wereldberoerende gedachte van het copernicaansche stelsel.

Met het jaar 1859 begon een strijd, zooals de beschavingsgeschiedenis der menschheid sedert de dagen der hervorming niet gezien had.

Onder de toen levende natuuronderzoekers bevonden zich — zooals ik reeds opmerkte — nog tamelijk veel oude heeren, wier wereldbeschouwing (als zij er zoo iets op na hielden) nog op Mozes steunde en die aan de schepping door wonderen geloofden. Die geleerden maakten dadelijk tegen Darwin front. Daarentegen waren er velen, die zijn werk met ijver bestudeerden, om de ge-

36

breken en zwakheden van de nieuwe leer aan het licht te brengen, doch van hun vooroordeel genezen raakten en. van tegenstanders warme vrienden en verdedigers der afstammingsleer werden.

Anderen bleven onverzoenlijk en stierven als tegenstanders der ontwikkeling.

Maar alle in geloofszaken onbevangen natuuronderzoekers van den eersten rang en alle jongere geleerden, met de gave van zelfstandig onderzoek begiftigd, schaarden zich aan de zijde van Darwin. Ongeveer twintig jaar lang duurde onder de natuuronderzoekers de strijd tusschen de aanhangers en bestrijders van de afstammingsleer. Maar steeds geringer werd het getal der laatsten, steeds talrijker de aanhangers, totdat eindelijk de overwinning der Darwinische leer onder de onderzoekers een voldongen feit was. Zelfs die autoriteiten, die het beginsel der natuurlijke teeltkeus in den strijd om het bestaan als niet toereikend erkennen wilden, (zeker omdat dit beginsel een werkdadig ingrijpenden Schepper overbodig maakt) zelfs vrome tegenstanders moesten toegeven, dat de afstamming nauwelijks te bestrijden was. Een van die vrome autoriteiten was niemand minder dan prof. dr. Oswald Heer, mijn ambtsvoorganger, wiens wetenschappelijke kennis evenals zijn geloovige vroomheid boven allen twijfel verheven is. Ten einde de afstammingsleer in overeenstemming te brengen met zijn metaphysische behoefte aan een Schepper, leeraart O. Heer een tijdelijk ingrijpen van den bovennatuurlijken Schepper in dien zin, dat de in de verschillende tijdperken voorhanden zijnde planten en dieren bij gelegenheid door God den Heer omgewerkt en volmaakt worden, maar in den grond der zaak is die "omwerking der typen" toch dezelfde afstamming: het hoogere stamt van het lagere af, bovendien zijn de voorvaderen van het menschelijk geslacht volgens deze uitlegging even zoo goed dieren geweest als volgens de leer van Darwin.

Voor de verspreiding dezer leer werkten omstreeks '60 in Duitschland voornamelijk Haeckel in Jena, Naegeli in München en Kölliker in Würzburg, die zich in hunne voordrachten aan de hoogescholen aldaar openlijk voor

37

de afstammingsleer verklaarden. Vele anderen behandelden hetzelfde onderwerp in populaire geschriften, zooals Dub, Seidlitz, Ludwig Büchner, later ook Carus Sterne, en in Italië de bekwame zoöloog Canestrini te Padua.

In het begin van '70 waagde ik het als privaatdocent in Zürich eveneens openlijk de afstammingsleer aan de hoogeschool en aan het polytechnicum te leeraren, onder hatelijke tegenkanting van den eenen en dankbaren bijval aan den anderen kant. 1) Sedert is het Darwinisme aan de polytechnische school alhier reeds eens door een protestantsch geestelijke op sympathieke wijze tot onderwerp van een voorlezing gemaakt.

Zonder zich aan overdrijving schuldig te maken, kan men gerust zeggen, dat de afstammingsleer sedert 1870 aan alle Duitsche academies haar openlijke aanhangers vindt. Voor de onderzoekers, die zich met de studie van levende en doode organismen bezig houden, is het vraagstuk der afstamming geen vraag meer — men twist er niet meer over, en ieder, die nog verder over de vraag: afstamming of een wonderschepping in den zin van Mozes? zou willen strijden, zou op een congres van natuuronderzoekers als een levend fossiel uit den Keuper-tijd*) aangegaapt en met medelijdend gelach als een "dier ter experimentatie" den hypnotiseur aanbevolen worden. De overwinning der afstammingsleer is volkomen.

Ja, de Fransche academie, het geleerdste maar ook het meest behoudende lichaam van Frankrijk, dat langen tijd tegen Darwin gekant was, is eveneens een aanhanger van de afstammingsleer geworden. Darwin heeft het nog beleefd, dat hij tot eerelid van dat lichaam benoemd werd.

Hetzelfde geldt van de Berlijnsche academie, die in haar president Dubois-Reymond een der eerste belijders van het Darwinismus in het veld zond. Verder is de afstammingsleer aangenomen door de Petersburgsche academie van wetenschappen, door de Beiersche en de Oostenrijksche academie, dus in landen met sterk ontwikkelden kerkelijken zin; eveneens verklaarden de Italiaan-

1) Zie: "Dodel, die neuere Schöpfungsgeschichte," Leipzig bei Brochhaus 1875.

*) Geologisch tijdvak, ruim 200 miljoen jaar geleden. (noot RvE)

38

sche geleerde genootschappen — natuurlijk met uitzondering van het college der kardinalen in het Vaticaan — zich voor de afstamming. Dat bijna al de Engelsche geleerde genootschappen Darwin tot eerelid benoemden, zal ieder licht begrijpen, die den hooghartigen, werkelijk adellijken zin der Engelsche geleerde wereld kent.

Die verandering werd, zooals men reeds opmerkte, binnen twintig jaar tijds volbracht.

Anders verhield zich de zaak onder de mannen der kerk, die zich reeds in het begin dadelijk, bijna zonder uitzondering, tegen de afstammingsleer kantten.

Er ging onder de kudde der geestelijke herders één kreet van verontrusting op.

"Wat? De natuuronderzoekers zouden het in allen ernst wagen, de afstamming van de menschen van het dier te leeren? Wat? Het menschelijk geslacht — ons eigen goddelijk geslacht — zou uit lagere wezens, ja uit aapachtige voorouders ontsproten zijn?

Toen ontstond er een groot geschreeuw in de christenwereld en grepen Zions wachters naar lans en schild, om de Darwinisten "in naam des Heeren" neer te vellen. De kerk begon haar veldtocht tegen de natuuronderzoekers; een stortvloed van strijdschriften verscheen.

De strijd was evenwel — dat moet openlijk erkend worden — een zeer ongelijke; de wapens kwamen evenmin met elkaar overeen, als plaats zou vinden, wanneer heden ten dage de kinderen Israels onder hun ouden Josua het beleg wilden slaan voor de vesting Straatsburg en haar bezetting door het loeiend geluid van de "ramsbazuine" tot de overgaaf dwingen. (Zie Jos. 6.)

De natuuronderzoekers stonden en streden op den bodem der onbetwistbare feiten en van het gezonde menschenverstand; zij brachten slechts wetenschappelijk beproefde waarheden in het veld, talrijke waarnemingen uit het rijk der levende natuur, die op eenmaal zelve een taal bekomen hadden, de taal der ervaring en van de wetenschappelijke proefneming, verdedigingswapenen,: die in den regel aan theologen onbekend zijn.

De strijdlustige theologen daarentegen streden bijna uitsluitend met de stomp geworden wapens van geloof.

39

en dogmatische begrippen. De ramsbazuine klonk wel net zoo krachtig als voor Jericho, ook was het veldgeschreeuw sterk genoeg : maar de muren van Nieuw-Jericho stortten niet om; wel lagen de aanvallers met vreeselijke wonden bedekt hier en daar neder, of het gebeurde, dat zij ongekwetst vrienden van de aangevallenen werden.

In dien eersten strijd tusschen theologie en afstammingsleer, tusschen Mozes en Darwin, zijn zeer zonderlinge zaken gebeurd. Hoezeer heeft menig theologische anti-Darwinist in zijn ijver vergeten, dat hij de wapens der tegenpartij niet kende, dat hem juist de natuurkennis ontbrak! en hoe belachelijk hebben velen van die bestrijders zich gemaakt! Andere theologen hebben de moeite genomen langs den weg der studie in het veelzijdige rijk der natuurwetenschap te dringen en zijn zelf Darwinist geworden. Weer andere theologen zagen de ongelijkheid in de kans van beide partijen; zij legden de wapens neer, daar zij de overwinning der tegenstanders voorzagen, zij werden stil en konden bij zichzelven denken, dat het "geloof" zich eenvoudig zou moeten "aanpassen", schikken. Het aantal dier aldus denkende theologen is sedert dien tijd aanzienlijk vermeerderd, het zal meer en meer toenemen en eens de meerderheid vormen.

Wel loont het de moeite hier ter plaatse eenige gebeurtenissen uit de dagen van strijd tusschen geloof en wetenschap te herdenken, want die gebeurtenissen zijn zeer leerzaam en veelbelovend tevens:

Daar had men den uitmuntenden, kritisch toegerusten theoloog David Friedrich Strauss, die zich reeds in het begin van '70 in zijn werk: Het oude en het nieuwe geloof vrij en vol geestdrift voor Darwins afstammingsleer verklaarde en zijn "nieuw geloof" op de grondslagen van de ontwikkelingsleer opbouwde. Zijn leerlingen hebben hem evenwel, treurig genoeg, in den steek gelaten. Strauss kwam met bijna al zijn werken een twintigtal jaren te vroeg. Zijn lot, in waarheid een martelaarschap, is voor de vrienden van een geestelijke bevrijding zeker niet zeer aanmoedigend; ondertusschen volgde ook hij, evenals Giordano Bruno, den innerlijken drang naar waarheid.

40

Een andere theoloog van vrijzinnige richting was de invloedrijke kanselredenaar Heinrich Lang, predikant van de St. Pieter te Zürich, die wel is waar minder grondig de natuurwetenschappen bestudeerd had, maar daarentegen aan de geestelijke vrijheid van den hervormer in zooverre recht liet wedervaren, dat hij ten minste geen theologischen strijd tegen de afstammingsleer aanbond. In zijn geschrift: „De godsdienst tijdens het leven van Darwin", waarin hij, wel is waar, krachtig tegen Strauss te velde trekt, zegt hij onomwonden:

„Ik zie niet in, wat de godsdienst, wat het geloof er tegen in te brengen heeft, wanneer het der wetenschap gelukt, dien gang van zaken (er is sprake van de afstammingsleer) deze of een andere wijze van ontstaan van de wereld door steeds betere en talrijker bewijzen te constateeren. (Bl. 40, stuk 31 van de „Deutsche Zeit- und Streitfragen", Berlin, 1873.)

Iets hoogst zeldzaams overkwam mijn vereerden leermeester en vriend, den hofraad prof. dr. Carl Von Naegeli in München. In de Beiersche residentie kwamen van den 18den tot den 25sten September 1877 ongeveer 1500 tot 2000 geleerden bijeen; het was de gedenkwaardige 50ste vergadering van de Duitsche natuuronderzoekers en artsen, waarop in de drie voornaamste zittingen door de meest begaafde vertegenwoordigers der wetenschap lange redevoeringen over de afstamming en het Darwinisme gehouden werden. Haeckel, de Duitsche Darwin, sprak over de hedendaagsche ontwikkelingsleer in verband met de gezamenlijke wetenschappen en het was de eerste keer, dat er scherp en duidelijk aangetoond werd, hoe noodzakelijk het is, de ontwikkelingsgeschiedenis ook op de scholen in te voeren. Naegeli sprak over "de grenzen der natuurwetenschappelijke kennis" en toonde op grond der afstammingsleer aan, hoe de geheele zichtbare wereld zich aan het onderzoekend oog van den mensch voordoet als een onder natuurlijke (niet bovennatuurlijke) wetten staand geheel, zoo zelfs, dat ook de zoogenaamde geestelijke krachten slechts natuurlijke verschijnselen vormen, die net zoo goed als de schei- en natuurkundige verandering der stoffelijke voorwerpen,

41

een onderwerp van onderzoek kunnen zijn, dat derhalve het onderzoek naar den menschelijken geest en het bewustzijn geen onmogelijkheid zou kunnen zijn, maar dat het wezen daarvan langs natuurwetenschappelijken weg, zonder theologische hulp, onderzocht moest worden. Naegeli had reeds in het jaar '60 een academische verhandeling over het "Begriff der naturhistorischen Art" in het licht gezonden, die in het bizonder tegen alle wondergeloof gericht was. Hij moest dus als een gevaarlijk tegenstander der aan wonderen geloovende Zionwachters en der zaakwaarnemers der hemelsche hofhouding beschouwd worden. Maar wat geschiedde er nu op dat gedenkwaardige Münchener congres?

Het hyper-ultramontaansche Beiersche "Vaterland" nam de geheele voordracht van Naegeli onverkort in zijn kolommen op als een uitmuntend voortbrengsel van den menschelijken geest. En dat geschiedde door een anders zoo strijdlustig kerkelijk blad, als zoodanig befaamd!

De geestelijke St. George vertrok geen spier! Wat moeten wij daarvan denken?

Nog onverklaarbaarder en merkwaardiger was het schouwspel, dat de Engelsche geestelijkheid bij den dood van Darwin (19 April 1882) bij zijn begrafenis te aanschouwen gaf.

Wel bevonden er zich onder de Engelsche geestelijken reeds sedert lang verscheidene, die zich als student en later als zielverzorger uit liefhebberij met natuurwetenschappelijke vraagstukken bezighielden — een verschijnsel, dat op ons vasteland veel zeldzamer is dan ginds in het eilandenrijk — wel waren er vele Engelsche geestelijken met Darwin zelf bevriend en stonden met hem in briefwisseling, maar de overgroote meerderheid van de zielherders aldaar keerden zich tijdens het leven van Darwin van hem af.

En wat geschiedde er nu, toen de groote ongeloovige Engelsche natuuronderzoeker zijn arbeidzaam leven eindigde, toen Darwin, die den vijfden Juni 1879 onomwonden aan een student te Jena schreef: „wat mij betreft, zoo geloof ik niet, dat er ooit een openbaring heeft plaatsgevonden" den laatsten adem uitblies? — —

42

De Engelsche kerk maakte zich meester van het lijk van hem, dien zij tijdens zijn leven als tegenstander van een geloof aan wonderen en van de theologie gehaat had. Dezelfde Engelsche kerk verleende den agnosticus Darwin een schitterende begrafenis en een indrukwekkenden lijkdienst, zoo als anders in het streng geloovige Engeland slechts aan buitengewoon hooggeplaatste kerkelijke waardigheidsbekleeders of bizonder invloedrijke beschermers en verdedigers der kerk ten deel valt. Darwin werd tegen zijn wil (bij zijn leven had hij ergens anders een eigen graf laten maken) in de oude Westminsterabdij, het Engelsche Panthéon, naast Isaac Newton bijgezet. En tegelijkertijd predikten vier geloovige geestelijken in vier tempels te Londen over het groote verlies, dat de Engelsche natie, ja de geheele menschheid door den dood van Darwin geleden had.

Bij monde van de priesters werd de lof van den grooten Darwin verkondigd. Heel de wereld zag vol verbazing toe, hoe de kerk een ongeloovigen onderzoeker, een apostel van de wetenschappelijke waarheid eerde. Wie moest zich bij dat schouwspel niet afvragen: "Is Saul ook onder de profeten?" (I Sam. 10:11). Het was nog niet voldoende, dat men Darwin met de eer van een kerkvorst ten grave had geleid, dezelfde Engelsche kerk deed ook mede, toen het gold, een oproeping voor het oprichten van een Darwin-gedenkteeken naar alle landen heen te zenden, bijdragen te verzamelen voor een standbeeld en een fonds bijeen te brengen dat jonge, onbemiddelde natuuronderzoekers in staat zou stellen in Darwins geest verder te studeeren. Die oproeping is onderteekend door de aartsbisschoppen van Canterbury en van York, door den bisschop van Exeter, de dekens van den Westminster, den St. Paul en van Christchurch, de fijngeloovige hertogen van Argyll, Devonshire en Northumberland, de markiezin van Salisbury, door graven, pairs, parlementsleden, door de hoogwaardigheidsbekleeders der Engelsche hoogeschool en door een menigte Engelsche natuurkundigen. Ja, die oproeping heeft door de omstandigheid, dat zij ook door de gezanten en afgevaardigden van de machtigste staten van Europa en Amerika onderteekend werd,

43

zelfs een kosmopolitisch karakter gekregen, — met één woord: de heele "voorname" wereld was bij Darwins dood Darwinistisch geworden.

Het kan geen kwaad heden ten dage aan een en ander te herinneren, nu stokebranden van kapelanen en protestantsche dompers een groot geschreeuw aanheffen, omdat de wetenschappelijke waarheid eindelijk ook eens aan het volk, het "gemeene" volk onderwezen zou worden.

Wat beteekenen toch die feiten?

Ik vermeen dat de gebeurtenissen bij Darwins dood en begrafenis een niet te miskennen openbaring van den vooruitgang der meerderheid zijn. De natuurwetenschap is een wereldmacht geworden, van welker kracht en zegen zelfs de predikers in de St. Paulus getuigen en de steenen muren van den Westminster weerklinken moeten.

De menschheid kan op den duur geen weerstand bieden aan de macht der waarheid! Dat is een troost — een groote troost! En veel belovend voor de toekomst!

Wat vermogen daartegen al de vloeken van het Vatikaan over de nieuwere natuurwetenschap, wat vermag tegen zulk een wereldmacht de onwetende dwaling en de van woede brieschende dweepzucht van protestantsche dompers en zoogenaamde Evangelischen? De ontwikkeling schrijdt met ijzeren schreden voorwaarts. En daarover willen wij ons verheugen.

Ondertusschen stonden er zoowel in Amerika als later, in Duitschland, wakkere geestelijken op, die zich de moeite getroostten de afstammingsleer te bestudeeren, en ter goeder trouw naar een uitweg zochten, om de goede vrienden van het godsdienstig denken en leven uit den theologischen doolhof der ontkenning naar de heuvels van den wetenschappelijken zonneschijn te voeren. Twee der voornaamste van die vrienden des lichts zal ik hier vermelden: de Amerikaansche kanselredenaar M.J. Savage*), die een paar jaar geleden een merkwaardig, ja we kunnen gerust zeggen een prachtig boek: "de godsdienst in het licht van Darwins leer" uitgaf; en de Duitsche theoloog dr. R. Schramm, domprediker in Bremen,

*) Savage, Minot Judson, 1841-1918, schreef "The religion of evolution" (1876). (Noot RvE)

44

die het werk van Savage in het Duitsch vertaald heeft. 1)

Dat boek is doortrokken van een geest, dien ik niet beter kan kenschetsen dan met de uitdrukking: Nazareensche waarheidsliefde.

In dat werk wordt openlijk het feit erkend, dat de afstammingsleer "onder de natuuronderzoekers zoo goed als voor uitgemaakt wordt gehouden, en wel niet alleen als hulptheorie voor het ontstaan van enkele soorten, maar als hoofdbeginsel voor de verklaring van allen groei en leven op aarde." Dat staat er woordelijk. En verder:

"Dan echter is hare verbreiding ook onder het volk slechts een kwestie van tijd, hoeveel geschreeuw de hoogepriester van de onwetenheid, het vooroordeel en het bijgeloof ook mogen aanheffen, ten einde dat te verhinderen."

Zoo spreekt een Duitsch theoloog, de wakkere en moedige domprediker Schramm. Vol eerbied buig ik mijn hoofd voor de juiste erkenning der dingen, te meer daar men zulk een erkenning onder de hedendaagsche theologen maar hoogst zelden aantreft.

Ik zal uit het met geest geschreven werk van den Amerikaanschen kanselredenaar, wiens standpunt ten opzichte van de laatste oorzaak der dingen en van al het gebeurde ik geenszins deelen kan, maar respecteeren moet, nog eenige plaatsen uit de voorrede aanhalen, ten einde u te laten zien in welken geest de theoloog zijn ambt uitoefent:

Savage zegt: "Ik geloof dat het in de eerste plaats de taak zoowel van de wetenschap als van den godsdienst is, steeds de waarheid te zoeken, want slechts de waarheid voert tot God. Verder geloof ik, dat het tijd verbeuzelen is, onomstootelijke waarheden met elkaar in overeenstemming te willen brengen, alle waarheden toch zijn reeds eensgezind en behoeven niet met elkaar verzoend te worden."

'Wie de waarheid zoekt, die alleen zoekt God."

1) Religion im Lichte der Darwin'schen Lehre, Leipzig, Otto 1886.

45

"De gedachte dat er ergens een rustpunt, een halte voor het onderzoek bestond, is ten allen tijde de vloek zoowel van den godsdienst als van de wetenschap geweest. Wij staan hier beneden als eindige geesten te midden der oneindigheid, en voor een eindig wezen, dat de oneindigheid te gemoet snelt, bestaat nergens een ankerplaats, maar enkel het voorrecht en de gelegenheid tot eindeloos onderzoek."

Achter al de verschillende, uitgestrekte, onsamenhangende werken, ontdekkingen en proeven van de talrijke wetenschappelijke onderzoekers staat het gemeenschappelijke geloof, "dat alle wetenschappelijke waarheden slechts een zijn, dat het heelal één geheel vormt en dat verschillende waarheden slechts verschillende deelen van een goddelijk patroon zijn, dat zich over het geheele zichtbare gewaad der godheid uitstrekt.

Dat geloof der wetenschap is grootscher dan eenig ander, dat de godsdienst ooit geleeraard heeft."

Ik heb het werk van Savage-Schramm kort na zijne verschijning met groote belangstelling gelezen en in den schrijver feitelijk een theoloog leeren kennen, die werkelijk de waarheid zoekt en niet schuwt; die de waarheid liefheeft en niet haat, die de waarheid — voor zoover hij gelooft die erkend te hebben — vrij belijdt, en die niet huichelachtig aan een dwaling blijft hangen, omdat het getal der aan die dwaling geloovenden sterker is dan dat der vrienden van het licht. Zulke theologen zijn zeldzaam, vooral in deze dagen van algemeene verleugening. Vergun mij den wakkeren Amerikaan de hand te drukken, al zijn wij het ook niet in alle opzichten eens met hem. Dat zijn boek de lectuur van alle denkende Christenen, Joden en Heidenen moge worden; zelfs vrijdenkers bevelen wij het aan! Wij allen zonder onderscheid kunnen er veel uit leeren! En dat verklaar ik hier, nadat ik het boek voor de tweede maal met steeds klimmende belangstelling gelezen heb.

Savage is overtuigd: "dat alle wetenschappelijke waarheden slechts eene waarheid zijn, en dat het heelal één geheel vormt." — Wij deelen zijn opvatting en het is hier de plaats er aan te herinneren, dat de nieuwste ontdekkingen der schei- en natuurkunde bijna met vol-

46

strekte zekerheid bevestigen, wat heldere geesten langen tijd slechts bevroed hebben, nl. "dat er in het heelal slechts één oerstof, slechts één oerkracht bestaat."

Zoo ziet ge, waarde vrienden, dat de uitersten elkaar bijna raken!

Eens zal de dag aanbreken, waarop alle getwist over godsdienstige kwesties, waarop alle strijd over geloof of ongeloof, voor of tegen het theïsme, waarop alle tweedracht en tweespalt over godsdienst-dogma's verdwenen zal zijn. Dan zal men God — d. i. de waarheid — niet alleen aanbidden aan de wateren van den Jordaan of te Babylon, aan de oevers van den Tiber of aan het Zoutmeer te Utah, niet alleen in sombere moskeeën, tempels en bedehuizen, maar dan zal men de waarheid, die alleen God is, en waarbuiten geen andere goden zijn, aanbidden op al de heuvels en dalen der aarde, op de toppen en aan den voet van den Himalajah, zoowel als op de met bloemen bezaaide Alpen en de Andes, aan de Stille Zuidzee zoowel als aan de Ijszee, onder de palmen van Ethiopië zoowel als op de woeste hellingen van het Skandinavisch gebergte.

In de bijna niet te omvatten veelheid van vormen der verschijnselen zal men de eenheid van al het Zijn erkend hebben. Aan het monisme behoort de toekomst; het mono-theïsme was de laatste sport van de ladderontwikkeling, die tot het hoogste vergezicht over den chaos der gebeurtenissen voert.

Dikwijls wordt ons door onwetende tegenstanders voor de voeten geworpen, dat wij geen religie hebben en dat wij de religie uit de wereld helpen willen. Niets is ongegronder dan die tegenwerping.

Met het woord "religie" wordt door de pachters-generaal van het ware geloof nog al raar omgesprongen. In hun kinderlijke bekrompenheid verklaarden zij en verklaren heden nog, dat zij alleen religie hebben. Zij oefenen met het woord religie dezelfde goocheltoeren uit als met het begrip van vrijheid. "Religie hebben" beteekent bij hen: bekrompen zijn en hoogmoedig tevens, dom zijn en eerzuchtig tegelijk, vrede op de lippen hebben en tegelijk het mes krijgslustig zwaaien, liefde prediken en tegelijk haten, lijdzaamheid prediken en

47

geen lijdzaamheid uitoefenen, zich voor kinderen Gods .uitgeven en al de praktijken van Belial handhaven. Zij plegen zich uit te geven voor menschen die den goddelijken wil kennen en daarvan alleen onderricht zijn, en daarbij hebben zij alleen het oog op verheerlijking van hun eigen, o zoo bekrompen ik. En net zoo doen zij met de "vrijheid." Vrij zijn beteekent bij dezelfde heiligen: het recht te hebben, de anderen te vervolgen, te pijnigen en te martelen, de anderen — hun menschelijke broeders en zusters — te onderdrukken en uit te werpen. Ja, ja, dat is "religie" en "vrijheid" naar het hart der . . . egoisten!

Anch'io sono pittore!*) — ook wij hebben religie! — Hoe? Een natuuronderzoeker uit de school van Darwin zou ook religie hebben? Wat beteekent religie?

Oorspronkelijk beduidt "religie" zooveel als "band" en wij verstaan daaronder de erkenning, dat wij van de buitenwereld, de menschen, de natuur en het heelal afhankelijk zijn, dat wij niet volstrekt vrij zijn, maar met het geheel door den band der natuurlijke betrekkingen verbonden zijn. Dat bewustzijn van de afhankelijkheid van hetgeen buiten ons is en de daaruit ontstane wijze van denken ten opzichte van anderen, is naar onze opvatting religie.

Er bestaan zeer ruwe religieuse voorstellingen: ik herinner aan het geloof aan heksen, duivels en geesten bij de christelijke belijders, aan het denkbeeld dat een ongedoopt gestorven kind eeuwig verdoemd is, aan de kleingeestige voorstelling dat andere menschen, die niet juist zoo denken als wij, in den poel der hel terecht moeten komen.

Wij noemen de religie der heidenen ruw, omdat die brokken hout, misgeboorten en dieren aanbidden. De christenen noemen de religie van Mohamed zinnelijk, omdat hij zijn geloovigen hiernamaals een heerlijk toegerusten harem in het vooruitzicht stelt; de joden zeggen dat de christelijke religie dwaalt, omdat Jezus de Nazarener niet de rechte Messias geweest is, en omgekeerd betichten de christenen op hun beurt de joodsche religie van valschheid, omdat zij hun eigen Messias aan

*) Ook ik ben schilder, uitspraak van (toegeschreven aan) Correggio bij het zien van een werk van Rafaël. (Noot RvE)

48

het kruis genageld hebben. Elke christelijke belijdenis of secte beweert dat zij alleen en geen andere in het bezit der ware, echte religie is. Zooals bekend is noemen de katholieken hun kerk de alleenzaligmakende. — En hoeveel stroomen bloeds zijn er ter wille van de religie vergoten? De verschrikkelijkste gruweldaden zijn in naam der religie gepleegd.

En toch hebben allen, die zoo spraken en handelden, allen, die nog zoo spreken en gaarne weer zoo zouden willen handelen, toch hebben zij allen religie!

Houden wij nu de tegenproef!

Daar ik van oudsher een vriend van ronduit spreken en een konsekwente vijand van alle huichelarij en schijnheiligheid geweest ben, zie ik er geen bezwaar in, hier de religiebelijdenis van een vrijdenker af te leggen, die zijn idealen alleen op den grondslag van het hedendaagsche weten opgetrokken en zich de dingen der buitenwereld aangepast heeft, om in vrede met zijn medemenschen (wanneer zij den naam "mensch" verdienen) en in harmonie met het geheele wezen van het eigen kleine Ik de hem toegestane levensdagen te doorleven.

Ten eerste:

Het hoogste, dat wij vereeren, is de waarheid, zooals die zich in het leven der natuur en der wereld openbaart. Ieder die haar tracht machtig te worden, bewandelt met ons denzelfden weg en zij ons een broeder of zuster, zonder aanzien van geboorte, religie of wereldbeschouwing, zonder aanzien van natie of ras, zonder aanzien van politieke meening, ook zonder aanzien van de mate zijner zoogenaamde beschaving. Want wie de waarheid zoekt, zoekt het hoogste en met die erkenning zijn wij zoekenden allen van gelijke geboorte.

Ten tweede:

Als individuen zijn wij allen van elkaar en van de ons omringende natuur afhankelijk. De mensch is het voortbrengsel der steeds nieuwvormende natuur en van zijn opvoeding. Krachtens die erkenning zien wij in den medemensch een natuurproduct, dat alleen dan, wanneer hij zich tegen de wetten der natuur vergrijpt, vijandig tegenover ons staat.

Ten derde:

49

Vanwaar komen wij? Evenals elke plant- en diersoort zich in den loop van de millioenen jaren lange geschiedenis onzer aarde uit nietige lagere wezens, tengevolge van de natuurlijke teeltkeus in den strijd om het bestaan, in de richting van een hoogere volmaking langzaam ontwikkeld heeft, zoo ook heeft de mensch van een nederig begin af zich langzamerhand gedurende duizenden van jaren uit dierlijke voorvaderen ontwikkeld. Nooit heeft er een eerste mensch bestaan, evenmin als een eerste Germaan, een eerste Spanjaard of een eerste Franschman. Alles wat is, is geworden, door natuurlijke, gestadige ontwikkeling uit iets anders ontstaan.

Ten vierde:

De verdere ontwikkeling in de richting van een hoogere volkomenheid is een algemeen verschijnsel in de levende natuur. Zij bestond in het verleden, bestaat heden nog en zal ook in de toekomst bestaan. Zij is de uitdrukking van een natuurwet, die door hare schijnbare uitzonderingen juist bevestigd wordt. De ontwikkeling tot iets beters, iets volmaakters geschiedt uit een natuurlijke noodzakelijkheid. Wie tegen die wet zondigt, gaat ten onder. Wat stilstaat, gaat blijkens de ervaring te niet, zijn ondergang is slechts een kwestie van tijd.

Ten vijfde:

Wij kennen een erfzonde, wel is waar niet in de Mozaïsche maar in de natuurhistorische beteekenis; namelijk de nu en dan waar te nemen neiging van het individu, om weer tot den stand van zijn lager ontwikkelde voorvaderen terug te keeren. In ieder mensch steekt nog een meer of minder groot deel dierlijkheid, die van onze voorvaderen afkomstig is.

Die erfzonde, door geen natuur-onderzoeker met ernst betwist, is zeker wel geschikt de plaats van de mystieke erfzonde uit de dagen van het paradijs te vervangen; als natuurlijke ervaringswet is zij geschikt het uitgangspunt van een nieuwe, met de natuur in overeenstemming zijnde zedeleer te worden.

Ten zesde:

Er bestaat een hoogere gerechtigheid, dan die thans door het menschdom wordt uitgeoefend, t. w. een "Nemesis" van het vergrijp tegen de natuurwetten. Wie een mensch

50

doodslaat, is tot onze voorvaderen uit de grijze oudheid teruggekeerd; hij is van den wordenden mensch tot beest teruggegaan. De wetenschap noemt een dergelijk geval terugslag (atavismus). Zoowel de planten- als de dierenwereld leeren ons, dat de terugslag, die uiting der erfzonde, met den dood gestraft wordt. De natuur werpt de atavistische planten en dieren uit. De barmhartige mensch is begonnen zulke zondaren niet meer ter dood te brengen, maar de "dier geworden mensch" door gevangen-zetten onschadelijk te maken.

Wie een ander mensch tot slaaf maakt, handelt tegen een natuurwet, want "der mensch ist frei geschaffen, ist frei und wäre er in Ketten geboren". (Schiller)

Ten zevende:

Alle menschelijke deugden zijn gedurende de langzame ontwikkeling van de menschheid, achtereenvolgens ontwikkeld geworden. Zij zijn een product der natuur en kunnen niet verloren gaan. Uit sociale instincten zijn menschelijke deugden ontstaan (waaronder de liefde tot den naaste de hoogste is) en menschelijke deugden worden onder een voortgezette verpleging, door een zedelijke opvoeding ten laatste zoo met het individu verbonden, dat zij overgeërfd worden.

Ten achtste:

Onze hoop is op de verdere ontwikkeling van het geheele menschelijk geslacht gericht.

Even als de hedendaagsche menschen beter zijn dan hun dierlijke voorvaderen, zoo zullen ook de geslachten die na ons komen, noodzakelijk beter zijn dan wij.

Ten negende:

Daar al ons weten slechts stukwerk is, maar elk fragment van werkelijke kennis de veelbelovende kracht van een groeiende kiem bevat, verbiedt ons dat natuurlijk om trots op anderen neer te zien, maar ontheft ons geenszins van de verplichting, in vereeniging met anderen aan de uitbreiding der kennis van allen te arbeiden.

Ten laatste:

Ware kennis maakt verdraagzaam.

Godsdienst is het privaatbezit van zijn belijder; vereeniging noch staat,, veel minder de paus, die zelf ook een feilbaar mensch is, heeft het recht daarover te spreken of haar te reglementeeren. Wie er behoefte aan

51

gevoelt in het geloof aan een hiernamaals zalig te worden, zal aan die behoefte mogen voldoen, onverschillig of hij Garizim of Horeb, Mekka of Rome, de woestijn of een weelderig eiland tot plaats van aanbidding verkiest, als hij maar door zijn doen en laten het welzijn van anderen niet benadeelt. Wie daarentegen van een toekomstig leven niets weten wil, omdat hij er niets van weten kan, mag door ons niet gehinderd worden in zijn streven, om in vereeniging van anderen hier een hemel te scheppen en de aarde, terwille van zijne en anderer gelukzaligheid, in een paradijs te veranderen. Dan zullen wij menschen zijn. De gelukzaligheid van den eenling kan slechts dan volmaakt zijn, als zij met het welzijn van anderen niet in tegenspraak maar in volle harmonie is. Daaruit ontstaat vanzelf een natuurlijke, menschwaardige zedeleer, die verheven boven alle stellingen des geloofs, in toekomstige tijden een baken der menschheid zal zijn.

Het beginsel van een voortdurende ontwikkeling, dat den gedachtegang van den Darwinist leidt, die natuurwet van een gestadig, zij het ook langzaam voortschrijden tot het betere: dat is de blijde boodschap, het evangelie der natuurkennis.

Oordeelt nu zelf of wij Darwinisten religieus of niet zijn. — Per slot van rekening doet de naam er niets toe, daar toch het wezen, de inhoud hoofdzaak is. De letter doodt — dat weten wij allen, onverschillig welk geloof we belijden!

En wat leert nu onze Volksschool?

Vooraf constateer ik het niet te loochenen feit: dat alleen de natuurwetenschappen bijna geen invloed op de volksschool hebben uitgeoefend; de volksschool is — afgezien van uiterlijken glans — in het wezen der zaak buiten de ontwikkeling der natuurwetenschappen gebleven.

In alle Duitsch-sprekende landen en ook bij de meeste andere volkeren, wordt in de volkssehool nog altijd de dwaling van het Mozaïsche scheppingsverhaal als „heilige" waarheid onderwezen.

In de jaren '40 en '50, toen velen van ons nog op

52

de schoolbanken zaten, werd op de meeste volksscholen van Duitsch Zwitserland de "Biblische Geschichte" van Christoph Schmied als religieus leermiddel gebruikt. Toen hoorden wij nog de verhalen van de pratende slang in het paradijs, van de wonderen van Mozes, van Daniël in den leeuwenkuil, van Jonas in de walvisch, enz. Wonderen, wonderen en nog eens wonderen, maar die bijbelsche verhalen van Schmied waren zeer goed gesteld. De kinderen houden van zoo'n stijl en wij waren gelukkig bij de les. Toen der tijd was er niet veel tegen in te brengen, want het geloof aan wonderen was een deel van het bewustzijn van het heele volk. Geen Darwin was met zijn theorie opgestaan.

Maar na Darwin verschenen jaar in, jaar uit weer nieuwe drukken van de "Zweimal zwei und fünfzig biblische Geschichten für Schule und Familie" uit de Calwer Verlagsverein. Tien jaren na het verschijnen van Darwins werk, in het jaar 1869, kwam de 211de druk van dat boekje uit. Het bleef het leerboek voor godsdienst-onderwijs op de Luthersche scholen in vele Duitsche staten en op de hervormde scholen van eenige Zwitsersche kantons. (In Waadtland verscheen zelfs een Fransche vertaling ten behoeve der Fransche scholen.)

Dat Calwer wonderboekje vond zoo algemeen ingang bij kerk en staat, dat het tot het jaar 1869 in niet minder dan 64 talen (waaronder Chineesch) uitkwam. In dat boekje worden nog meer wonderen dan in dat van Schmied medegedeeld; zelfs worden, om de kinderziel met alle middelen der fantazie te verschalken, de merkwaardigste wonderen in prent voorgesteld. Zoo vindt men er o. a. het verhaal en de afbeelding van: de sprekende slang op den boom der kennis en de naakte Eva, den engel met het vlammend zwaard, bij gelegenheid van de verdrijving uit het paradijs, den zondvloed, de drie engelen bij Abraham en de achter de deur lachende Sarah, den ondergang van Sodom en Gomorrah, waarbij een dikke, plompe, Zwabische boeremeid met twee vleugels en uitgespreide armen een vlammend zwaard naar de brandende stad zwaait, Jacobs bedrog om het eerstgeboorterecht, de zeven magere koeien uit Pharao's droom, de goocheltoeren van Mozes

53

voor Pharao (staf en slangen), de mannaregen in den woestijn, de in vlammen staande Sinaï, waarbij drie bazuinen uit de wolken staken, de kwartelregen, Mozes' wonder bij de rots, de aanbidding van de slang, Biliams sprekende ezel, die niet voort kon loopen, omdat een engel hem den weg versperde, Josua gebiedt de zon en de maan stil te staan, de profeet Nathan voor den echtbreker David, bij welke gelegenheid de heele geschiedenis der echtbreuk met Uria's vrouw uitvoerig verteld en de opmerking gemaakt wordt, dat "God toeliet dat Uria verslagen werd.'' Verder vindt men er afgebeeld, den profeet Elias en de witte raaf bij de beek Erith, den profeet Jonas, toen hij na verloop van drie dagen door de walvisch aan land gespogen werd (een kranige plaat), ook de profeet Daniël onder de leeuwen. Op een dergelijke wijs zijn de wonderen van het nieuwe testament graphisch voorgesteld.

Dat wonderboek is in vele plaatsen van Duitschland en Zwitserland ook nu nog in gebruik en zijn inhoud wordt nog altijd aan honderdduizenden van kinderen (en volwassenen) als een onomstootelijke, eeuwige waarheid geleeraard.

Niet veel beter ziet het er met het religieuse leerboek op de evangelisch-protestantsche scholen in het groothertogdom Baden uit; ook daarin wordt met het Mozaïsche scheppingsverhaal begonnen en verder alle wonderen van het oude en het nieuwe testament doorloopen; alleen ontbreken in dat boek (ik heb de uitgave van 1869 voor mij) de aanschouwelijke plaatjes.

Ja zelfs de a-b-boekjes in de protestantsche landen, de eenige schoolboekjes voor de 5- of 6jarige a-b-c-beoefenaars, zijn bijna zonder uitzondering met het wondergeloof doorspekt, dat de wetenschap op de hoogeschool dan weer uit het hoofd der studeerende jongelingschap moet doen verdwijnen. Op bladz. 100 van de "Fibel für die evangelischen Volksschulen Württembergs" (Stuttgart bei Hallberger), vindt men een les, getiteld: "Der Mensch. Gott" dat als volgt begint: "Gott machte den Menschen aus einem Erdenkloss und blies ihm ein den lebendigen Odem in seine Nase. Der Mensch

54

had also eine Leib und eine Seele.1) Die antropologische wijsheid eindigt dan: "Hat sich aber die Seele vom Leib getrennt, so ist der Mensch todt. Der todte Körper heiszt Leichnam und wird begraben. Die Seele aber kehrt zu Gott zurück." 2)

Onze scholen verrichten een waar Sisyphuswerk.

Als wij onderzoeken, hoe het in de vooruitstrevende kantons van Zwitserland gesteld is, dan zien wij dat bijv. in het kanton Zürich de staatsscholen slechts facultatief godsdienst-onderricht hebben. Naast deze bestaan echter de door den staat erkende z.g. "vrije" scholen, die uit privaatmiddelen onderhouden worden, bizonder met het doel het onderwijs van de jeugd geheel en al op den grondslag van het Mozaïsche scheppingsverhaal in zuiver orthodoxen zin door te voeren. Die "vrije" scholen concurreeren sterk met de staatsscholen, en als de leden van de "evangelische Gesellschaft" nog een beetje dieper in den zak tasten, kunnen wij het nog beleven, dat weldra de helft der schoolkinderen van het kanton in den geest der orthodoxe geloovenden onderwezen wordt; want hetzelfde kanton Zürich heeft het goed gevonden, dat een "evangelische Lehrer Seminar" voor de opleiding van orthodoxe onderwijzers uit particuliere middelen onderhouden wordt en jaarlijks een aantal candidaten voor het personeel der volksschool aflevert. Zoo wordt er dus voor gezorgd dat het geheele onderwijzerspersoneel van ons kanton gelijkmatig van den zuurdeesem der orthodoxie doortrokken wordt. Op die wijze raken wij geheel van streek, men ziet dat aan alle kanten; der vromen zondagsscholen rijzen als paddestoelen uit den grond, de St. Annakapelle wordt meer en meer bezocht en de bedehuizen worden te klein.

Daarbij komt, dat er in die staatsscholen, waarvan het onderwijzend personeel van de uitstekend ingerichte staatskweekschool in Küsnach afkomstig is, slechts facultatief godsdienst-onderwijs bestaat, d.w.z. de commissie

1) God maakte den mensch uit een aardkluit en blies hem den levenden adem in zijn neus. De mensch heeft dus een lichaam en een ziel.

2) Wanneer de ziel zich van het lichaam gescheiden heeft, is de mensch dood. Het doode lichaam heet een lijk en wordt begraven. De ziel echter keert tot God terug.

55

van toezicht heeft het in haar macht, den onderwijzer op te dragen, of het aan dezen over te laten, godsdienstonderwijs te geven. Gewoonlijk wordt genoemd onderwijs feitelijk gegeven, ten deele door geloovige werkelijk orthodoxe onderwijzers en dan natuurlijk in den geest van de "evangelische Gesellschaft", gedeeltelijk door verlichte onderwijzers, die zich dan met meer of minder takt door den chaos van dwalingen heenwerken. De commissie van toezicht in het kanton Zürich heeft geen boek daarvoor verplichtend gesteld, maar er zich toe bepaald, eenvoudig een tweetal werkjes aan te bevelen. Het eene is een boekje met drie afdeelingen voor de 4de, 5de en 6de klas, dus voor kinderen van 9, 10 en 11 jaar, dat met verhalen uit het oude testament (zooals vanzelf spreekt ook met het scheppingsverhaal van Mozes, de eerste zonde en het zondvloeddrama) begint en drie jaar later met de reis van den apostel Paulus eindigt. Dat boekje, door een geestelijke (Meyer) geschreven, wordt in het kanton Zürich veelvuldig gebruikt. Maar naast dat boekje van Meyer worden in de Zürichsche scholen ook andere godsdienstige leerboekjes gebruikt; begrijpelijkerwijze zijn die van de vrije scholen de meest orthodoxe.

Een ander, zeer ontwikkelingsgezind kanton van Duitsch-Zwitserland — Thurgau — heeft zelfs de door de Züricher commissie slechts aanbevolen godsdienstige werkjes zoowel als het godsdienst-onderwijs verplichtend verklaard. Ook aan den Zwitserschen oever van de Bodensee begint dus het godsdienst-onderwijs op school met Mozes.

Zoowel in Duitschland (Württemberg heeft zooals algemeen erkend wordt de beste Duitsche scholen) als in Zwitserland, dus in het beschaafdste deel van Europa, in landen en provinciën, die de volksschool het meest genegen zijn, ziet men overal het verschijnsel:

Mozes, Mozes en nog eens Mozes als grondslag voor het godsdienstig onderwijs!

Voorwaar! Onze scholen staan nog altijd met heur eenen voet in de middeleeuwen. Dat is een gevolg van de ontwikkeling van het schoolwezen; wij behoeven er maar aan te herinneren, dat de volksschool

56

eigenlijk een kind van de kerk is. Zij ontstond uit een behoefte van de hervormde kerk; nadat de boekdrukkunst uitgevonden was, moesten de zoogenaamde waarheden van Gods woord, door den druk tot in de afgelegenste hutten bekend gemaakt worden. Opdat de menschen die waarheid evenwel zouden lezen, moest men hen eerst onderricht in lezen en schrijven geven.

Nog in de vorige eeuw bestonden de voornaamste leermiddelen der volksschool in de psalmen Davids en de christelijke katechismus.

Sedert heeft zich een praktische behoefte doen gevoelen, In de jaren '40 en 50 begon men in de Zwitsersche volksscholen algemeen ook interest-rekening en wat aardrijkskunde te leeren. Van natuurlijke historie hoorde men op de gewone lagere school nog in het jaar '50 niets anders dan: "Man theilt die Pflanzen ein in Bäume, Sträucher, Kräuten und Gräser (Aristoteles!!); dan giebt es nog Moose, Algen und Flechten" (dat was een concessie aan den nieuweren tijd.)

Al de resultaten van het nieuwere onderzoek werden zoo streng mogelijk van de lagere school verwijderd gehouden; en waar des ondanks toch pogingen in het werk gesteld werden om de leerstof te vergrooten, ging elke schrede voorwaarts met den consekwenten weerstand van de kerk gepaard. Dat ging zoo in '50, in '60 en '70; ja eigenlijk gezegd gaat het heden nog zoo, ofschoon in sommige kantons tamelijk moeielijk. Meer en meer tracht de volksschool zich van de kerk vrij te maken. Daar de kerk stilstaat, maar de school als een levend organisme voorwaarts gaan moet, is aan een samenwerken van die beide nauwelijks meer te denken.

De vrijmaking van de school van de kerk is evenwel nog ver van een feit. Wel in Frankrijk en onlangs in Italië! In Duitschland, Oostenrijk en Zwitserland is er nog geen sprake van een volkomen scheiding tusschen school en kerk, zoodat in die landen het schoolwezen ten gevolge van het hinken op twee gedachten gevaar loopt de tering te krijgen. En dat dit zoo is, daarvan kan iedereen zich overtuigen. Nog altijd valt er waar te nemen, dat in de volksschool aan het godsdienst-

57

onderricht te veel plaats wordt geschonken. Toch is het een zonde tegen de wetten der ontwikkeling, aan onvolwassen kinderen, die nog niet in staat zijn over abstracte begrippen na te denken, in de eerste schooljaren godsdienst-onderwijs te geven; een zonde is het, dat er geen gelegenheid verzuimd wordt onvolwassen kinderen vol te stoppen met begrippen en lessen, waarvoor een gezonde volwassene al zijn krachten moet inspannen om die te begrijpen, zonder daarin te slagen. Onze volksscholen zondigen tegen de natuurlijke ontwikkeling van het verstand, door den kinderen metaphysica te leeren.

Het wordt strafbaar, wanneer de ouders in hun te grooten ijver nog verder gaan en vier- of vijfjarige kinderen naar de vrome zondagscholen zenden. Wat voor goeds kan het geven als des zondagsmiddags die kleine voor lucht en zonneschijn bestemde kinderen uit de school komen en aan tafel van de zondagschool vertellen, hoe er bijv. over Johannes gesproken is, die naar de woestijn gegaan en daar met kemelshaar uit gekomen was. Wat er van te zeggen als 4-10jarige kinderen op de zondagschool met de leer der wedergeboorte bekend gemaakt worden, zoodat de meisjes thuisgekomen aan vader vragen, wat het eigenlijk zeggen wil, "de onderwijzeres heeft gezegd, dat ik een heel nieuw hart krijgen moet."¹)

Ik ben er verre van verwijderd een geestelijke verandering in den mensch, zooals nu en dan bij den een of ander is waar te nemen, te willen loochenen en te ontkennen, wat men een soort wedergeboorte noemt. Maar het is een vergrijp aan de kinderlijke ziel, wanneer men aan kleine jongens en meisjes de leer van een noodzakelijke wedergeboorte onderwijst. Waar dat alles heenleidt? Wij weten er in Zürich van te spreken—naar het leger des heils!

Wanneer wij de resultaten van mijn paedagogische wandeling kort samenvatten, dan blijkt — wat geen met de zaak bekend man betwisten en geen eerlijk mensch ontkennen zal, daar het onloochenbare feiten zijn —

1) Dit is werkelijk in Zürich voorgekomen.

58

zooals ik hier duidelijk voor jong en oud, met vette letter laat drukken:

1. Op de hoogeschool wordt de natuurwetenschappelijke waarheid der afstammingsleer, worden de eeuwige wetten der natuur als het hoogste goed geleerd.

2. In de volksschool echter, die evenals de hoogeschool door denzelfden staat opgericht en door denzelfden staat onderhouden wordt, in de volksschool wordt de vijf en dertig honderd jaar oude mythe van het Mozaïsche scheppingsverhaal, wordt de opmerkelijke dwaling, wordt het tegenovergestelde van hetgeen wetenschap en natuur leeren als waarheid verkondigd.

Dat is een ongehoorde, een onzedelijke, een onhoudbare toestand.

Er bestaan geen tweeërlei waarheden, waarvan de eene goed is voor de hoogeschool, de andere voor de lagere.

Er is slechts ééne waarheid en die waarheid is goed voor allen.

De natuur, het heelal, heeft geen afzonderlijke wetten voor de wijzen dezer wereld, voor de voorname arbeiders in de werkplaatsen der wetenschap, voor de professoren en de studenten der hoogeschool.

De natuur, het heelal, heeft geen afzonderlijke wetten voor het kind uit het volk, voor het gewone verstand van den arbeidenden en zorgenden burger.

Er bestaat niet een afzonderlijke waarheid voor de voornamen dezer wereld en een andere voor de armen en verachten.

Onze aarde wentelt eiken dag om haar as en loopt in een jaar tijds om de zon; wij allen, arm en rijk, nederig en voornaam, geleerde en leek, wij allen wentelen met haar mede, en Copernikus heeft die waarheid niet nagelaten met het doel, dat zij alleen aan de hoogeschool onderwezen zoude worden, terwijl op de lagere school het tegenovergestelde als "openbaring" zou gelden.

59

Het sprookje van dat stilstaan der zon te Gibeon, en van het stilstaan der maan in het dal van Ajalon is door de sterrekunde voor heel de denkende wereld als een dwaling, als een verdichtsel afgewezen.

Daar het Christendom de Copernicaansche waarheid heeft moeten, erkennen — voor alle trappen van onderwijs heeft moeten erkennen, — mag datzelfde Christendom niet langer dulden, dat de beide scholen ongelijk behandeld worden, de eene met waarheid, de andere met dwaling.

Dit strijdt tegen de grondbeginselen van den wijze uit Nazareth. Dit strijdt tegen de gerechtigheid! Hoe? Op de lagere scholen steenen in plaats van brood?*)

In de erkenning van die kloof — hier waarheid, daar dwaling — ligt het middel voor de ontwikkeling van de school.

Ik ben overtuigd, dat geen paedagoog dit ontkennen zal.

Ik heb den tegenwoordigen toestand een onzedelijken, een ongehoorden, een onhoudbaren genoemd. Ik ben mij bewust, wat die ernstige aanklacht zeggen wil, en ik weet zeer goed, dat alom, niet alleen onder de geestelijken, maar ook bij vele onderwijzers een diepe ontzetting over die aanklacht zal ontstaan. Men zal mij daarom vergunnen, het gegronde van die aanklacht te bewijzen; ik zal kort zijn.

De afstammingsleer wordt niet alleen op alle hoogescholen van Europa, door alle academische leeraren vrij beleden, maar zij wordt ook in alle tijdschriften tot nut en vermaak van eenige beteekenis en in alle groote dagbladen als waarheid den volke verkondigd.

Ieder beschaafd mensch, die gewoon is notitie te nemen van den arbeid en de ontdekkingen der natuuronderzoekers, ieder beschaafd mensch, die zich het recht van zelfstandig denken voorbehouden heeft, is door de pers en de populaire wetenschappelijke letterkunde een aanhanger van de afstammingsleer geworden. Des ondanks duldt hij, dat zijn kinderen in de school het tegendeel leeren van hetgeen bij hem als een paal boven water staat; duldt hij dat zij onwaarheid leeren.

Hoe? De volwassenen voeden hun geest met

*) verwijst naar Mattheüs 7:9 (noot RvE)

60

het brood der waarheid en vinden het goed, dat de kinderen in plaats van brood, leem, "aardkluiten'' gebruiken?

Dit is een openlijk bedrog, een zonde jegens de natuur van het menschelijk geslacht!

Het is onzedelijk een dwaling, waarvan men zich als zoodanig bewust is, voor waarheid uit te geven.

Dat zeg ik niet alleen den ouders, maar ook den onderwijzers in het aangezicht, die zich verlagen tegen hun gevestigde overtuiging in, op school dwalingen voor heilige waarheid uit te geven. Dat zeg ik der commissie van toezicht onomwonden en onversaagd in het aangezicht; het is een zonde tegen de heilige taak der school, wanneer onderwijzers en kinderen gedwongen worden, hun kostbaren tijd met het onderwijzen en leeren van dwalingen te dooden.

En "elke schuld wreekt zich op aarde!"

De treurige gevolgen blijven niet uit. Wij zien die reeds; de treurige gevolgen zijn er al.

Als het kind de school verlaat en als aankomende jongeling in de maatschappij komt, in dien louterenden strijd om het bestaan, waar krachtens een eeuwige natuurwet de waarheid ten slotte toch over de leugen zegepraalt, omdat de eerste machtiger is dan de laatste en een eeuwig leven heeft, terwijl de leugen nooit een eeuwigdurend bestaan heeft; ik zeg, wanneer de aankomende "uitgeleerde" wereldburger in het leven optreedt, moet hij spoedig inzien, dat hem in de school met opzet (ja, met opzet!) dwalingen geleerd zijn geworden.

En dan ontstaat de meer of minder heftige zielestrijd. Naarmate die dwalingen zich dieper in het jeugdige gemoed hebben vastgezet, naanmate zij verder in het vleesch en bloed van zijn wezen doorgedrongen zijn, zal die strijd ook noodlottiger uitvallen. Ik spreek uit ervaring en bezweer alle verstandige menschen over zulke gebeurtenissen niet onverschillig tot de orde van den dag over te gaan.

De twijfel krijgt de overhand. Wel is twijfel op zichzelf goed, omdat hij een bron der waarheid is, maar

61

daarmede is toch niet gezegd, dat het goed is in de school dwalingen te leeren, in de meening, dat vroeg of laat de twijfel vanzelf zal ontstaan en dan het goede, het juiste, de waarheid aan het licht brengen. Neen! Uit de erkenning, dat de lagere school in een tak van haar onderwijs steenen in plaats van brood geeft, uit die noodlottige erkenning ontsproot het wantrouwen in de waarde en de weldaad van de school in het algemeen, en dat wantrouwen knaagt verder tot aan den drempel van het altaar en den stoel des rechters en des wetgevers.

Het eerste, het meest natuurlijke is, dat dan alle onbruikbare geloofs-artikelen overboord geworpen worden; meestal gaat daarbij ook de met die artikelen verbonden zedeleer verloren; want het is een feit der ervaring, dat met het te warme bad gewoonlijk ook het kind weggeworpen wordt; alle geloof aan de waarheid in het algemeen geraakt aan het wankelen, en het vertrouwen in staat, kerk en school is verdwenen. Op die wijze kweekt men anarchisten!

"Wie zal ons uit de kaken van dien dood redden?"

Dan weeklagen niet alleen de predikanten over ledige kerken, maar jammeren alle ware menschenvrienden over de ontaarding van het geheele menschelijke wezen, over gebrek aan waarheidsliefde, gebrek aan mannenmoed, gebrek aan oprechtheid van karakter, gebrek aan deugd en zedelijkheid.

Zoover zijn wij gekomen in dezen treurigen overgangstijd tusschen het bedompte geloof der middeleeuwen en de natuurwetenschappelijke verlichting. Wij staan midden in den strijd tusschen geloof en wetenschap, tusschen traditioneele dwaling en met moeite opgespaarde waarheid en de verschijnselen onzer dagen geven in hun geheel het beeld van een chaos te zien, op welks aanblik de ziel van den versaagde met beving, de geest van den vriend der waarheid met vreugde en met weemoed te gelijk vervuld wordt.

De chaos is er, het nieuwe voert strijd met het oude. Wij bevinden ons in een vreeselijken storm, waarin de wervelwinden hun lust botvieren. Wolken hebben zich aan de kim verzameld en zijn boven onze hoofden bij-

62

eengetrokken. Bliksemschichten schieten neder en hagel slaat neer, die de schoonste streek in een woestenij verandert. Maar na elk onweder is de lucht gezuiverd. Wij moeten niet versagen.

Een zware, zwarte, loodkleurige wolk is de tweespalt der wereldbeschouwing, die zoo vreeselijk dreigend in het voertuig van ons geestesleven, op het schoolgebied, heerschappij voert: boven: waarheid, beneden: dwaling!

Daarop berust het hedendaagsch gejammer over de volksschool, het verwarde oordeel over de gebrekkige resultaten der nieuwere staatsschool.

In de meeste staten van Europa zijn de lagere staatsscholen feitelijk buiten den invloed van de onvermoeide vorderingen der wetenschap gebleven, en op de meeste plaatsen afgedaald tot inrichtingen, die in dienst tegen de geestelijke bevrijding, in de ban des stilstands gehouden worden. Wie naar de oorzaken van dien stilstand onderzoek doet, zal gemakkelijk vinden waar de schoen wringt: het is de gebrekkige opleiding van onze onderwijzers.

Ten einde het physieke lichaam van het volk gezond te houden, of als het ziek is, weder gezond te maken, hebben de beschaafde staten wetenschappelijke scholen opgericht, waar de aanstaande artsen en hygiënisten vol ijver de natuurwetten, die het wel en wee van den mensch beheerschen, bestudeeren. De kostbaarste laboratoria worden opgericht, alle toestellen en werktuigen, die men maar bedenken kan, aangeschaft, de knapste geleerden aangesteld, om de studenten in de geheimen van het gezonde en het zieke organisme in te wijden. En die inrichtingen zijn de trots der volkeren, een zegen voor de natiën geworden.

Maar voor het geestelijk welzijn des volks, voor de verpleging eener met de natuur overeenstemmende psychische ontwikkeling der jongere geslachten, daarvoor heeft de staat slechts zeer gebrekkig zorg gedragen. De onderwijzers van onze kinderen, de bewakers van het dierbaarste, dat een volk bezit, de meesters van de lagere school worden bijna allerwegen met opzet van de bronnen der wetenschap verwijderd gehouden. De kweekscholen zijn bijna zonder uitzondering — de kweek-

63

school in Küsznach is een roemvolle uitzondering — broeikassen van halfweten en geestelijke verstomping.

Het is — en ik zeg dit met het volle bewustzijn van alle verantwoordelijkheid — het is hoogst treurig, hoe het met de natuurwetenschappelijke ontwikkeling van de overgroote meerderheid onzer onderwijzers gesteld is.

Ik geef toe, dat er tusschen de Zwitsersche kweekscholen een hemelsbreed verschil bestaat, dat er een paar kantons zijn, waar de onderwijzers in alle opzichten aan de eischen van de volksschool voldoen, maar ik aarzel evenmin hier te zeggen, dat herhaalde malen jonge onderwijzers uit naburige kantons, nadat zij de veelgeprezen kweekschool aldaar bezocht en na afgelegd staatsexamen verlaten hebben, op de universiteit komend voor het eerst bemerken, dat zij eigenlijk van de natuurwetenschappen niets weten.

Ten bewijze mijner bewering, dat zulke kweekscholen, wat natuurwetenschappelijke vorming betreft, niets aankweeken, dat zij in onzen tijd — het tijdperk van het natuur-onderzoek — eerder broeikassen van wetenschappelijke vermoording, eerder inrichtingen van versuffing dan gelegenheid ter vorming van onderwijzers verdienen genoemd te worden, zouden wij feiten kunnen mededeelen, die de haren ten berge doen rijzen. Ik zal mij hier vergenoegen slechts één staaltje aan te voeren.

In Bern verschijnen sedert een vijf en twintigtal jaren de "Blätter für die christliche Schule" Organ des Evangelischen Schulvereins der Schweiz, tegenwoordig onder redactie van von Howald, leeraar aan de kweekschool te Bern. Dat paedagogisch weekblad is, zooals te begrijpen is, in de eerste plaats voor de onderwijzers bestemd. Naar aanleiding van de gebruikelijke leermiddelen worden daarin opmerkingen en paedagogische wenken gegeven, hoe de onderwijzer een en ander in de school moet behandelen. Zoo is er bijv. in no. 9, jaargang 1888 van een wandeling sprake.... doch laat ons de wenk aan de onderwijzers hier woordelijk volgen! Er is sprake van een versje:

a) Voorlezen van het vers.

b) Overlezen van de verschillende deelen.

64

c) Het opnoemen van enkele deelen. 1. Moeder en kind gaan naar de weide. 2. Een duifje zocht daar voedsel. 3. De moeder beveelt haar kleine, op te merken hoe het duifje na elk hapje naar den hemel blikt. 4. Zij vermaant het kind bij het eten het gebed niet te vergeten.

Dan komt de „moraal" en welke moraal!

Woordelijk geef ik hier die hoogst stichtelijke les terug.

„Wat doet de duif? Zij zoekt eten. Zij vindt zaadjes! Na elk hapje kijkt zij omhoog ... De duif dankt voor elke bete. De duif kan voor de kinderen ten voorbeeld dienen. Wat kunnen de kinderen van de duif leeren ? Wij krijgen beter eten dan de duif. Wij weten, wie ons dat geeft. Ook wij moeten daarvoor danken. Wat geeft het duifje ons te aanschouwen? Het is dankbaar voor de kleinste gave. Weten wij nog van andere dieren, die zich dankbaar toonen? De kwartel roept: „dank God!" De leeuwerik zegt: „Zoolang wij kracht hebben, loven wij steeds God den Heer!" Van het kuikentje heet het:

Naar den hemel blikt zij, als zij gegeten heeft;

Dankend zeker den lieven God voor de goede gaven.

Wat leeren wij van die dieren? Wij leeren dankbaar te wezen.--------

En dan volgt er nog een afdeeling: toepassing, die de lezer maar zelf moet uitvinden.

Tegen een dergelijken wenk bij het onderwijs aan kinderen, zooals hier in allen ernst aan den onderwijzer gegeven wordt, hebben wij, natuur-onderzoekers, maar weinig in te brengen. De hoofdzaak van die geheele bedriegerij — ja, bedriegerij! — is een grove onwaarheid: het is niet waar, dat de duiven na elke hap omhoog zien (dat alles is maar door vrome dweeperij in naam van den godsdienst uitgevonden) en wanneer nu en dan eens een duif van zijn schoteltje duivenboonen opziet, dan verdraait zij daarbij de oogen en denkt aan heel andere dingen dan aan danken; en daarom moeten wij — dat is de logica van de "Blätter für die Christliche Schule" van de duif leeren, hoe men dankbaar wezen moet: — met oogenverdraaien! 1)

Ik ben er overtuigd van, dat mijne zeer christelijke, overtuigingstrouwe en feitelijk vroomdenkende en christelijk handelende vrienden en bloedverwanten zullen toegeven, dat zulke paedagogische bloemen alles eerder

1) Het telkens omhoog zien onder het zoeken naar voedsel, dat men niet bij duiven alleen opmerkt, spruit voort uit de vrees voor roofvogels. (Red. Dag.)

65

zijn, dan heilzame leeringen. Zij zullen mij toegeven, dat zulk onderwijs er op ingericht is het laatste restje eerbied voor de wijsheid der onderwijzers aan de lagere- en kweekscholen der geloovige christenen geheel en al op te ruimen. Ik voor mij behoud des ondanks nog een greintje eerbied:

Men wendt toch voor, het goede, alleen het goede te willen;

Wie het goede wil, kan mijn vriend zijn, ook als hij, uit onverstand, een verkeerden weg bewandelt.

Maar ik beweer, dat een onderwijzer, die in de kennis der natuur onderwezen en met werkelijke wetenschap in aanraking gekomen is, nooit ofte nimmer zoo misdadig met het kneedbare verstand van een kind zal experimenteeren, als het in duizenden en nog eens duizenden scholen heden nog op staatskosten geschiedt.

Welk een schat van waarachtige leering zou de onderwijzer den jeugdigen wereldburger tot nut en opbouwing kunnen geven, als die onderwijzer werkelijk de bloemen des velds, de dieren des wouds kende. Wat zou dat voor een schoon leven zijn, als de met kennis toegeruste onderwijzer in Mei of Juni met zijn vroolijke troep door veld en bosch wandelde, waar elke bloem haar geheim openbaart, iedere stand zijn taal spreekt, elk verschijnsel een heilige wet laat zien, iedere lichtstraal zijn juisten weg neemt! Zou elk schooluur niet een lang begeerde en sterk verlangde stonde worden, waar uit de schitterende oogen der leergierige jongens en meisjes de heilige vreugde der geestdrift lichtte, voor een juist begrip der ons omringende dingen ?

Wie heeft ze reeds gezien, de tranen van vreugde en dankbaarheid voor de wegwijzing in de grootsche, verhevene mysteriën der natuur en het leven? Wie heeft haar reeds ondervonden, de grootste aller genoegdoeningen, als heengaande leerlingen bij den meester kwamen, om hem te zeggen dat hij behulpzaam geweest is om hen tot denkende, tot gelukkige menschen te maken, doordat hij hun het recht begrip van de zichtbare wereld hielp ontsluiten! Het waren die leeraren, die uit de bron der wetenschap gedronken hadden en zich ernstig beijverden door stelselmatige studiën in den geest der natuurstudie door te dringen.

66

Maar met opzet houdt men den onderwijzer van de werkplaatsen der wetenschap verwijderd. De scheikundige, de bouwmeester, de landbouwkundige en de houtvester, de veearts en de tandmeester, ja zelfs de tooneelspeler en de machinist achter de schermen, zij allen moeten aan de hoogste scholen des lands studeeren en met de ware wetenschap vertrouwd gemaakt worden: alleen de onderwijzer der lagere school moest zich met de watersoep van seminarisch-kloosterachtige wijsheid tevreden stellen.

En daarin ligt een stelsel! maar het is een verwerpelijk stelsel. Op die wijze kan men beneden de dwaling verder verspreiden, terwijl boven de waarheid haar wezen blootlegt.

Ja, wij hebben het met onze halfheid en beginselloosheid al zoo ver gebracht, dat reeds in verscheiden kantons van Zwitserland, waar de schoolwet herzien moet worden, de reactionaire kreet door het land gaat: "Weg met de realia! weg met de natuurkennis! terug tot den ouden eenvoud met zijn program van lezen, schrijven en rekenen! — Hoe is het mogelijk, dat een dergelijke roep in het tijdperk van natuuronderzoek kan weergalmen? De meeste kinderen uit het volk genieten alleen lager onderwijs. En al die aanstaande burgers van den staat zouden niets van de natuurwetenschap mogen vernemen; zij zouden met de dingen dezer wereld en de wetten der natuur onbekend moeten blijven, opdat zij des te beter voor de hoop op een andere wereld toegankelijk zouden zijn. Terugkeer naar de middeleeuwen! Terug, zoo mogelijk, naar den "goeden ouden tijd" van het heksengeloof, toen men de vrienden der natuur als ketters en met den duivel in verkeering staande aan den schandpaal verbrandde.

Doch halt! Wanneer een dergelijke kreet zich krachtig hooren doet, dan heeft het zeker zijn natuurlijke oorzaak. Laat ons eerlijk zijn en erkennen, dat het op menige plaats beter ware, als er in het geheel geen natuurwetenschappelijk onderwijs voor de lagere school voorgeschreven ware, omdat juist het aldus genoemde onderricht erbarmelijk slecht gegeven wordt. Wie zelf geen gelegenheid had in het wetenschappelijk wezen der

67

natuurkennis door te dringen, wie bij gebrek aan de noodige voorbereiding zelf geen warm vriend der natuurwetenschappen kon worden, die zal ook een stumper in het onderwijzen van die tak van wetenschap zijn. Dan helpen de beste leermiddelen niet en alle apparaten en naturaliënverzamelingen, die de school te zijner beschikking stelt, zullen ballast zijn, die den onderwijzer eerder hinderlijk dan bevorderlijk zullen zijn om opwekkend, opbouwend onderwijs te geven. En wanneer de onderwijzer geen liefde en geestdrift voor zijn vak koestert, zullen de kinderen in dat vak alle lust verliezen; een doode vrucht zal er uit geboren en veel tijd en arbeid nutteloos verspild worden. Het onderwijs in zoo'n vak zal een ongeluk zijn.

Ja, het gaat een kreeftengang en het zal ook verder een kreeftengang gaan, net zoo lang, totdat de onderwijzers der lagere school een betere, met den tijd overeenstemmende opleiding zullen krijgen; totdat men beginnen zal in de school slechts waarheid en geen dwaling meer te leeren, totdat men de scholieren meer dan thans er toe brengen zal hun zintuigen, d.w.z. die organen, waardoor de "geest" van de buitenwereld in het lichaam dringt, te oefenen; totdat men den jongen wereldburger leeren zal, juist waar te nemen, om juist te denken, in het algemeen organisch te leeren om lichamelijk en geestelijk te groeien als een plant.

Hier en daar verheffen zich stemmen, die het goede, het verstandige willen; de lagere school moet alles doen wat in haar vermogen is om de kinderen met de verschijnselen dezer wereld bekend te maken, opdat zij geschikt zullen worden, in deze wereld gelukzaligheid te vinden.

Ik ben aan het slot mijner voordracht gekomen en zal nu eenige postulaten mededeelen, die ik bij een grondige hervorming van het schoolwezen aan de wetgevende lichamen in overweging zou willen geven:

1. Alle confessioneel godsdienstonderwijs zal om den wille van den godsdienstvrede uit de staatsschool verdwijnen.

Godsdienst is privaat-eigendom van het individu en de staat heeft zich daarmede niet te bemoeien. Het is een

68

gemoedszaak en het moet aan het particulier initiatief overgelaten worden, hoe en wat er van die gemoedszaak te maken is. Het verstand evenwel van den burger is staatseigendom, is zijn grootste vermogen. Dit laatste aan te kweeken, te vergrooten, verder te ontwikkelen is plicht van den staat.

Daar waar de verwijdering van het godsdienstig onderwijs nog niet uitvoerbaar is, zal als overgangsmaatregel op zijn minst te eischen zijn, dat de Mozaïsche scheppingsgeschiedenis als duidelijk in het oog springende dwaling uit het onderwijs geheel verwijderd en dat in de volksschool slechts waarheid en niets dan waarheid onderwezen worde.

2. Alle onderwijzers moeten een grondige natuur-wetenschappeliike opleiding genieten, die hen in staat stelt op school een deugdelijk, op aanschouwing en proefneming, d. i. op ervaring (niet alleen op theorie) gegrondvest onderwijs in de natuurkennis te geven en bij voorkomende gevallen ook aan volwassenen over de belangrijkste vorderingen der natuuronderzoekers rekenschap te geven in openbare voordrachten, waartoe ieder belastingbetalend burger en elke burgeres gratis toegang moet hebben.

Aan dit postulaat kan slechts voldaan werden door opheffing van de op de meeste plaatsen nog kloosterachtig ingerichte en in middeneeuwschen geest gedreven kweekscholen voor onderwijzers, en door wetenschappelijke opleiding van onderwijzers op de hoogeschool.

Er moet hier bijzonder op gewezen worden dat dit postulaat niet als een votum van wantrouwen in alle bestaande kweekscholen op te vatten is. Wij hebben tegenwoordig in het kanton Zürich een sedert jaren voortreffelijk ingerichte staatskweekschool te Küsnach, die wereldberoemd is, omdat de directeur dier inrichting een zeer ontwikkeld wetenschappelijk natuuronderzoeker en tegelijk een uitstekend paedagoog is. Wat natuurwetenschappelijk onderwijs betreft, wordt al het onder zulke verhoudingen mogelijke gedaan. Iets dergelijks kan van het natuurwetenschappelijk onderwijs in de stedelijke Zürichsche onderwijzeressenkweekschool gezegd worden; ook aan die inrichting is de directeur een bekend natuuronderzoeker. Maar die inrichtingen zijn een zeldzame uitzondering, en geen van de uitstekende leeraars, die aan die beroemde inrichtingen werkzaam zijn, zal ontkennen, dat de graad van ontwikkeling van de candidaten voor onderwijzer bij eene studie aan de hoogeschool nog aanzienlijk hooger zou worden.

Mochten angstvalligen tegen dit postulaat de tegenwerping maken, dat de opleiding van onderwijzers aan de hoogeschool te kostbaar zou

69

worden en het geval dan kon plaats vinden, dat de academisch gevormde onderwijzer zich niet meer verlagen zoude, in een eenvoudige dorpsschool zijn beroep uit te oefenen, dan is daarop te antwoorden:

a) men heeft voor wel minder gewichtige zaken en minder heilzame doeleinden dan de vorming van onderwijzers zijn moet, middelen genoeg gevonden; het volk zal inzien, dat het even gewichtig, ja nog veel gewichtiger is goede onderwijzers te vormen, dan knappe artsen, veeartsen, advokaten en dominees aan de hoogeschool voor hun beroep klaar te maken.

b) Dat academisch gevormde onderwijzers zich zeer goed op dorpsscholen thuis voelen, bewijzen de aangename ervaringen, die wij in het kanton Zürich opgedaan hebben. Hier moeten de candidaten voor de Secundarschule eerst 2 volle jaren aan de universiteit gestudeerd hebben voor zij tot het staatsexamen toegelaten worden. De gelukkigen, die dadelijk aan een landelijke Secundarschule een betrekking vinden, aarzelen in het geheel niet kersversch van de hoogeschool onder de landelijke schoolkinderen op te treden; ja velen van die akademisch gevormde onderwijzers vinden het niet beneden hun waardigheid eerst aan Elementar- en Realschulen werkzaam te zijn, voor zij naar een Secundarschule gaan. Aan vele Zwitsersche Secundarschulen zijn doctoren in de philosophie werkzaam; zij zijn door hun vruchtbaren arbeid bekend en hooggeschat en logenstraffen de tegenwerping, dat een opleiding aan de hoogeschool de onderwijzers te trotsch en onbruikbaar zoude maken.

Ik kan mij in het geheel niet voorstellen, welke gronden een academisch gevormde onderwijzer kan hebben, om tegenzin tegen het onderwijzen in de volksschool te voelen. Zijn dan niet de onderwijzers bij het lager onderwijs juist de meest benijdenswaardige van alle leeraren? Krijgen die gelukkigen niet het kostbaarste materiaal ter verpleging en ter geestelijke ontwikkeling; reine, onbedorven kinderzielen waaraan nog niets misdaan en gezondigd is geworden, indien ten minste de ouders verstandig genoeg waren, hun kinderen niet reeds op drie- of vierjarigen leeftijd naar kinder- en Zondagschooltjes te zenden! Tot de zaligste herinneringen van mijn leven behooren die van de dagen, dat ik een kwart eeuw geleden drie semesters lang aan een dorpsschool te onderwijzen had, en ik kan er hier bijvoegen, dat ik sedert de belangen der lagere school nooit uit het oog verloren, maar integendeel steeds een warme belangstelling voor die tak van beschaving gevoeld heb.

3. In de plaats van het confessioneele godsdienstonderwijs van staatswege, moet een op natuurwetenschappelijken grondslag rustend onderricht in zedeleer en zedekunde komen.

Uit de eeuwige waarheid der steeds voortgaande ontwikkeling ontspruit ongezocht voor den weetgrage de aanwijzing van den weg ter bereiking van hoogere gelukzaligheid en ware deugd. Het is een ziekelijke dweepzucht of een totale onbekendheid met de ware ver-

70

houding der dingen wanneer men beweert, dat een hooge graad van kennis der natuur den ondergang van alle zedeleer ten gevolge heeft. Het tegendeel is waar: alle zoogenaamde moraal, die tegen de natuurwetten strijdt, zooals feitelijk vele leerstellingen van verschillende belijdenissen doen, is in het geheel niet wat zij voorgeeft te zijn, maar onmoraal. Men vrage Darwin of onverschillig welken natuurwetenschappelijk gevormden paedagoog, hoe wij zedeleer en zedekunde te verstaan en te onderwijzen hebben. De zedelijkheid van de menschelijke maatschappij zal eerst dan merkbare vorderingen kunnen maken, als de geheele zedeleer op den grondslag der ontwikkelingsleer gebouwd zal zijn. Juist bij de vaststelling van de belangrijkste stellingen van de zedeleer, mogen de natuuronderzoekers en de wetenschappelijk gevormde wijsgeeren van den nieuweren tijd niet alleen niet voorbijgegaan, maar moeten in de eerste plaats geraadpleegd worden.

4. Alle onderwijs in de staatsvolksschool moet in overeenstemming zijn met de door feiten gestaafde wetten der natuur. In alle verscheidenheid moet de eenheid de waarheid zijn.

Er mag niet in het eene uur een wonder, in het andere een natuurwet, de ijzeren noodzakelykheid, onderwezen worden.

In alle dingen heerscht de wet, de orde. Het geloof aan wonderen is de leer der wetteloosheid, van de verbreking der natuurwetten, van de wanorde, waarvan geen natuurwetenschap iets weet. De wonderen hebben onder de leerstof der toekomstige school geen plaats meer, en de volksschool zal eerst dan tot volle ontwikkeling geraken, als zij het geloof aan wonderen overboord geworpen en aan particuliere liefhebberijen overgelaten zal hebben; als zij haar volle kracht ongestoord zal kunnen besteden ter vervulling harer taak: uit de jonge wereldburgers menschen te maken, die juist zien, scherp hooren, logisch denken, verstandig waarnemen, de wetten der natuur kennen en in overeenstemming daarmede handelen. Dat het daarbij niet onzedelijk kan toegaan, daarvan is ieder natuuronderzoeker overtuigd, die de moeite genomen heeft, in den geest der ontwikkelingsleer door te dringen. De ontwikkelingsleer is zoo rijk aan waarlijk verheven vergezichten, zoo oneindig rijk aan beloften van ware gelukzaligheid, als vóór haar geen enkele wereldbeschouwing oplevert. Zij geeft geen vage hoop op iets, dat geen menschelyk oog ooit gezien, nog minder berekend had, maar de zekerheid van een voortschrijden naar grooter geluk, eene zekerheid, die uit de kennis van het verleden en het heden der levende en doode natuur met wiskundige zekerheid af te leiden is.

Het zou kinderachtig zijn, hiertegen in te brengen, dat het ondoenlijk is in de lagere school aan kleine kinderen het Darwinisme te leeren. Was er, toen de denkbeelden van Copernicus zegevierend door het Christendom waarden en zij voor de school geschikt werden, ooit sprake van op de A-B-school hoogere sterrekunde te leeren? Zeker is het nog geen onderwijzer ingevallen, aan 6- of 7-jarige kinderen de wiskundige wetten van de planeetbeweging te bewijzen en toch is thans Copernicus — en niet Mozes — de sterrekundige van onze lagere

71

school. Op een goede school leert men den leerlingen juist dat, wat voor hun bevattingsvermogen berekend is; maar men leert ze in de eerste en tweede klas niet dat tweemaal twee gelijk 5 en dat 3 gelijk 1 is, om dan een jaar later te leeren dat 2 maal 2 gelijk 4 en dat 3 nooit gelijk een kan zijn. Bij het wiskundig onderwijs in de verschillende klassen heerscht eenheid en waarheid, paedagogische methode en logica.

Men organiseere het geheele onderwijs in alle klassen op een dergelijke, methodieke en verstandige wijze, dan zal de ontwikkelingsleer van zelf als een rijpe vrucht in het gemoed van den mensch vallen. Het is dus onverschillig in welke klas dat geschiedt.

Maar geschieden moet het en zal het.

Ik heb mijn voordracht ten einde gebracht; ik koester geenszins de ijdele hoop dat mijne woorden een spoedige verwezenlijking mijner postulaten ten gevolge zullen hebben. Toch wilde ik laten zien, op welk standpunt wij tegenwoordig staan, wilde de oogen van alle denkenden op de diepe kloof in ons schoolwezen vestigen, wilde aantoonen, dat die toestand niet houdbaar is, en wilde aangeven hoe het worden moet, zoo niet in deze eeuw dan toch in de volgende!

Velen uwer zullen vragen hoe ik er toe kom, voor zoo'n diep ingrijpend vraagstuk zoo'n koene oplossing te voorspellen. De zaak is zeer eenvoudig: in den strijd tusschen dwaling en waarheid moet na korter of langer tijd de waarheid overwinnen: dat is de les, die ons de wereldgeschiedenis, de ontwikkelingsgeschiedenis van den menschelijken geest leert.

En de Mozaïsche leer van de schepping der wereld is een dwaling.

Dat daarentegen de afstammingsleer waarheid is, daarvoor hebben wij duizenden bewijzen.

Dit laatste aan te toonen, zal het doel van de tweede voordracht zijn.

II.

DE BEWIJZEN VOOR DE AFSTAMMINGSLEER.

(Een voordracht den 8sten Februari 1889 gehouden.)

Geachte aanwezigen, waarde vrienden!

Wij hebben in onze eerste voordracht — Mozes of Darwin ? — gezien dat de afstammingsleer aan alle hoogescholen van het beschaafde Europa hare wetenschappelijke verdedigers en aanhangers heeft.

De overwinning van de afstammingsleer kwam tot stand door den vereenigden arbeid van alle zelfstandig werkzame natuuronderzoekers, van die geleerden, welke onvermoeid en in verschillende afdeelingen der natuur, hunne kracht en hunne scherpzinnigheid gebruikten om de feiten van het onderling zoo verschillend leven der natuur en der wereld op te teekenen, vergelijkend tegenover elkander te plaatsen en uit de veelheid der verschijnselen de eenheid van de wet te erkennen.

Heden ten dage kan men zeggen, dat wij op duizenden en millioenen van feiten kunnen wijzen, die alle op onomstootelijke wijze geconstateerd zijn en alle voor de waarheid van de afstammingsleer getuigen; verder dat er geen verschijnsel der natuur bekend is geworden, dat tegen de afstammingsleer strijdt. Ja, het is zelfs gebeurd, dat tegenstanders dier leer bij het zoeken naar bewijzen tegen die leer, juist het tegenovergestelde vonden van

73

hetgeen zij wenschten, dat zij tegen hun wil en tegen hun genoegen bewijzen voor die afstamming vonden. Tengevolge van een dergelijk zoeken is reeds menige Saulus tot Paulus geworden.

Voor ik er toe overga, u uit den overvloed van stof eenige der meest treffende bewijzen voor de waarheidvan de afstammingsleer mede te deelen, moet ik u eerst op enkele nog zeer verbreide dwalingen opmerkzaam maken; velen, waaronder zeer beschaafde personen, zijn de verkeerde meening toegedaan, dat Darwin's leer van de natuurlijke teeltkeus identiek is met de afstammingsleer in het algemeen, en dat om die reden, wanneer de theorie der teeltkeus viel, ook de afstammingsleer overwonnen zou zijn.

Dat is een groote dwaling! De waarheid is, dat de afstammingsleer reeds voor Darwin bestond, al was het ook zonder algemeen erkend te zijn, en dat de afstammingsleer een zelfstandig geheel vormt, die nooit uit de wereld verdwijnen kan, zelfs al werd Darwin's leer der natuurlijke teeltkeus duizendmaal als een dwaling afgewezen en door iets beters vervangen.

Men treft heden nog vele oppervlakkige menschen aan, die zich met godzalige genoegdoening in de gladde handen wrijven, als zij hooren, dat hier en daar een onderzoeker de meening is toegedaan, dat de leer der teeltkeus in den strijd om het bestaan niet toereikend is om de afstammingsleer volkomen bevredigend te verklaren. Die goede luiden roepen dan in ijdele verrukking en brooddronkenheid uit: "de Heer zij gedankt! nu loopt het met het Darwinisme op zijn eind en komt de bijbel weer tot zijn recht!"

Dat is evenwel een dwaze vreugde, en toch — hoeveel malen heeft het orthodoxe christendom zich daarin niet verheugd, sedert den dag, toen Darwin's boek zich regelrecht tegenover Mozes plaatste! Hoeveel wederleggingen van het Darwinisme zijn er in de laatste dertig jaar in boek- en brochurevorm uitgekomen — alle met hetzelfde gevolg! Zij vermochten niets tegen de afstammingsleer en zullen in alle eeuwigheid ook niets tegen die leer vermogen kunnen, omdat het lot van die waarheid geenszins met het lot der teeltkeustheorie verbonden is,

74

men kan zeggen: de afstamming bestaat. Over het hoe, over de natuurlijke teeltkeus kan men strijdvoeren.

Een andere veel meer verspreide en nadeelige dwaling is de meening en ijverig ondergeschoven bewering, dat Darwins theorie de afstamming van den mensch van een der bekende, nog levende apensoorten zou leeren.

En dan wordt er beweerd, dat een aap altijd een aap blijft en dat nog nooit een mensch gezien heeft, hoe uit een aap een mensch ontstaan is.

Zij, die met dergelijke tegenwerpingen de afstammingsleer meenen te kunnen bestrijden, zijn al zeer oppervlakkige, ziende blinden, buitengewoon eenvoudige lieden, of zij weten beter dan zij zich voordoen en men uit hun spreken zou opmaken, zij zijn huichelaars en sophisten, wier zedeleer hun toestaat van de schandelijkste middelen gebruik te maken om schade te berokkenen aan een zaak, waarvoor zij persoonlijk geen sympathie gevoelen; derhalve zijn onnoozelheid en onwetenheid — of boosaardigheid — in sommige gevallen beide te zamen, de gronden van dergelijke onzinnige tegen werpingen.

Diezelfde menschen meenen, dat zij van de onderzoekers eischen mogen, dat zij pomeranzen uit aardappelen, zelfs vijgeboomen uit distels en druiven uit hazelnooten teelen; dat zij uit eikels zonder meer palmen, dat zij binnen een jaar uit konijnen olifanten, uit den vos een leeuw, uit de vleermuis zelfs een papegaai, uit de forel een walvisch en uit den brul-aap een blondgelokten mensch teelen.

Dergelijke zonderlinge eischen schijnen den onderzoeker, den tuinman en den fokker, die alle nauwkeurig weten, dat de natuur geen sprongen doet, maar slechts zeer langzaam, veranderend werkt en voortbrengt, ware dolhuisgedachten. Zoo sterk is de onwetendheid met het onderwerp der natuurkennis heden nog algemeen, dat zelfs onderwijzers, ja leeraren aan de kantonnale scholen, zich in dergelijke argumenten vermeien. Opnieuw een bewijs, hoe noodig het is, den onderwijzer een werkelijk wetenschappelijke opleiding, en niet alleen een schijnbeschaving, te geven.

Al de aangevoerde verkeerde meeningen en monster-

75

achtige aantijgingen zouden onmogelijk zijn, wanneer ieder aan het natuurlijke feit gedachtig was: natura non facit saltum*) — de natuur doet geen sprongen.

Een zorgvuldige, eeuwenlange kweeking is er noodig geweest, voordat uit den houtappel met zijn ongenietbare vruchten de honderden eetbare appelsoorten afgeleid waren, voordat uit het stampaard al de verschillende rassen, uit de wilde duif alle duivenrassen, uit de wilde kool al de verschillende koolsoorten ontstonden. De natuur heeft millioenen jaren besteed voor de vorming van den mensch; die lange tijd was noodig, voor zich uit een harigen en van een staart voorzienen viervoeter, aan de eene zij het menschelijk geslacht, aan de andere de verschillende menschachtige aapsoorten ontwikkeld hadden.

Planten en dieren veranderen en veredelen zich uiterst langzaam, van geslacht op geslacht zoo onmerkbaar, dat de op elkaar volgende vormen ons bijna onveranderd toeschijnen: dat weten de tuinlieden en fokkers nog beter dan de professoren.

In de vrije natuur is die verandering om licht te begrijpen gronden nog veel langzamer dan daar, waar dieren en planten onder geheel veranderde omstandigheden door den mensch verpleegd worden. Duizenden jaren verloopen er voor hier en daar uit een wilde plant of diervorm een nieuw wild ras of verscheidenheid ontstaat, en millioenen van jaren gaan er op aarde voorbij voordat er uit een diersoort een andere diersoort ontstaat. De natuur vormt slechts in lange, onafzienbare tijdperken nieuwe vormen uit de oude. Zij heeft den tijd, ja beschikt over de eeuwigheid: millioenen jaren zijn voor haar, wat voor ons een dag is.

Wat is daartegenover het korte leven van een mensch, die, als hij het zoover brengt, zijn leeftijd tot tachtig rekt! Zijn wij niet vliegen van één dag? Onze levensduur is inderdaad te kort, om als maatstaf voor de gebeurtenissen en verschijnselen in de natuur te dienen. De wetenschap heeft het ons evenwel mogelijk gemaakt, den korten levenstijd voor het denkende verstand te vergrooten, achterwaarts te verlengen, doordien wij aan de hand der nasporing diep in de mijnen van het verleden

*) Beter is: natura non facit saltus, want saltus is meervoud. (noot RvE)

76

afdalen, doordien wij in staat zijn uit het verleden en het heden de ontwikkelingswetten en verschijnselen der toekomst vooruit te bepalen.

De afstammingsleer wordt ook wel ontwikkelingsleer geheeten. De laatste uitdrukking is ruimer dan de eerste, die slechts op de levende organismen betrekking hebben kan, terwijl de uitdrukking ontwikkelingsleer op de heele zichtbare wereld, op het Al betrekking heeft.

Inderdaad vindt men de ontwikkelingsleer als waarheid niet alleen in de verschijnselen van de natuur op aarde, maar ook als de uitdrukking van de groote wet in het leven van het heelal.

Dat leert ons de sterrekunde.

Ons zonnestelsel is niet op eens geworden wat het heden is, maar heeft zich in een onberekenbaar langen tijd langzamerhand uit den chaos ontwikkeld. Het onderzoek der sterrenwereld heeft ons de zekerheid gegeven, dat er in het heelal voortdurend veranderingen plaats grijpen, dat de stof in het wereldruim aan een eeuwige omzetting en nooit rustende beweging onderworpen is. En wat wij heden avond aan den helderen sterrenhemel zien schitteren en flonkeren, is de lichtvolle openbaring van een leven zonder begin en zonder einde, de tastbare openbaring uit ongelijke verten en diepten van de eindelooze ruimte vol eindelooze stof met eindelooze kracht. Ons oog ziet in de werkplaats van het al, dat nooit rustte, nooit klaar, nooit af was, maar een eeuwig onvoltooid, steeds weer wordend en vergaand, steeds in beweging, vormend en in voortdurende verandering zich gestadig vervormend. Ons zonnestelsel met de eenige vaste ster, onze zon, en de talrijke planeten en planetoïden, benevens heur trawanten, is maar een sterrenhoopje in het Al; elke andere vaste ster — en wij kunnen er met het bloote oog ongeveer 5800 tellen — vertegenwoordigt weder een wereld op zichzelf. Nu ontdekt de sterrekundige met den besten verrekijker in onzen tijd niet minder dan 40 tot 50.000 millioen van dergelijke lichtende werelden. Er zijn plaatsen in het wereldruim, waar zulke zonnestelsels nog in wording zijn, pas ontkiemen uit de diepten van den onbegrensden ether-oceaan, langzaam licht en vorm aannemen als

77

lichtende gasmassa's, als zoogenaamde nevelvlekken, om langzamerhand van den gasvormigen in den gloeiend vloeibaren, een vasten vorm aannemenden toestand over te gaan. Op andere plaatsen van het heelal bevinden zich oud wordende werelden, die den donkeren, kouden dood te gemoet gaan, om bij gelegenheid in toekomstige tijden wederom in beweging gebracht en tot een nieuw leven opgewekt te worden. Het tafereel van den met sterren bezaaiden nachtelijken hemel is voor het oog van den sterrekundige ongeveer hetzelfde wat voor den opmerkzamen plantenvriend de met bloemen bezaaide weide in het eenzame dal is. Evenals de plantkundige op dezelfde groene helling alle stadiën van ontwikkeling van verschillende planten te gelijker tijd kan aantreffen, van het kleinste, nauwelijks met het mikroskoop waar te nemen kiemlichaampje af tot de bloeiende en vruchtdragende, tot zaadvormende en stervende planten toe, evenzoo vindt de sterrekundige in het flikkerende veld van den sterrenhemel alle ontwikkelingsstadiën van wordende, groeiende, verouderende en wegstervende werelden. Daardoor was het voor den nooit rustenden menschelijken geest mogelijk een antwoord te vinden op de vraag: hoe is ons eigen zonnestelsel ontstaan?

Het waren twee van de grootste geleerden der vorige eeuw, die den grond legden van een theorie van de schepping der wereld, die met alle tot nog toe bekende feiten der sterrekunde het best overeen komt en daarom bij de hedendaagsche sterrekundigen algemeene instemming gevonden heeft; het waren Emanuel Kant, de groote Duitsche wijsgeer, die in 1755 de "Allgemeine Naturgeschichte und Theorie des Himmels" uitgaf, en de uitstekende Fransche sterrekundige Laplace, die in 1796 met zijn werk "Le système du monde" de kroon op Kant's theorie zette.

Het voor ons meest interessante gedeelte van die theorie van Kant-Laplace leert ons in het kort het volgende:

Onze zon en de planeten, die om haar heen loopen, Mercurius, Venus, de aarde, Mars, enz., enz., waren eens een gasvormige, gelijkmatig binnen de ruimte van ons tegenwoordig zonnestelsel verdeelde massa van zeer

78

geringe dichtheid, van denzelfden aard als de nevelvlekken, die wij nu nog met den kijker aan den hemel kunnen waarnemen, en welke massa's — zooals de natuurkundigen met den spectroskoop bewijzen — eveneens uit gassen bestaan.

De gasvormige massa van ons zonnestelsel, die toen — millioenen jaren geleden — ook een nevelvlek vormde, heeft zich volgens Kant-Laplace later tot een bal samengetrokken, op dezelfde wijze als er bolvormige droppels gevormd worden, wanneer gasvormig water (waterdamp) in de lucht concentreert. Bij dat verschijnsel moest, zooals de natuurkunde leert, de geheele massa een hooge temperatuur krijgen, die hooger werd naarmate de afzonderlijke gasdeeltjes dichter bij elkaar kwamen. Uit de lichtende, gasvormige nevelvlek vormde zich een gloeiend vloeibare bol, die reeds bij zijn ontstaan in een wentelende beweging geraakte, die ten gevolge van een verdere samentrekking volgens bekende natuurkundige wetten al sneller en sneller werd. Zoo was dan al de stof, waaruit onze zon en de planeten met hare trawanten heden bestaan, eeuwen geleden een enkele gloeiend vloeibare om een as wentelende bol. De richting van die wentelende beweging is heden nog dezelfde als millioenen jaren geleden, nl. van het westen naar het oosten.

Daar de wereldruimte zeer koud is, moest die oerzon voortdurend warmte aan haar oppervlak verliezen, zich dus afkoelen en ten gevolge van die afkoeling ook samentrekken. Daardoor werd volgens licht berekenbare wetten de beweging van den heelen bol nog meer versneld en wel zoodanig, dat eindelijk, ten gevolge der centrifugaalkracht aan den evenaar kleine massa's afgeslingerd en als planeten van het lichaam der zon losgemaakt werden. Dit verschijnsel herhaalde zich meermalen. De afgezonderde lichamen wentelden als gloeiend vloeibare massa's eveneens om hun as; zij verwijderden zich zoover van het oorspronkelijk lichaam, totdat de aantrekkende kracht der zonnemassa de overwinning behaalde over de vliedende kracht der weggeslingerde massa in dien zin, dat geen verdere verwijdering meer mogelijk was en het nieuwe wereldlichaam zich in een ge-

79

sloten baan om het moederlijke lichaam, de zon, bewoog.

Zoo ontstonden de planeten, waarvan sommige zich later juist zoo gedroegen als de zon, doordien zij zelven eveneens kleinere lichamen in den vorm van ringen of van trawanten (manen) wegslingerden. Men heeft door middel van zinrijke toestellen die planeten- of manenvorming nagemaakt; een natuurkundige proef dient als bewijs voor de juistheid van deze scheppingstheorie.

Alle planeten van het zonnestelsel bewegen zich in dezelfde richting om het centrale lichaam en wel in een vlak, dat tevens door den evenaar van de zon gaat. Ook laten de bewegingen der trawanten (manen) geen andere dan deze verklaring van de schepping der wereld toe.

Zoo heeft dan de waarnemende geest van den mensch uit de nachtelijke verschijnselen van den sterrenhemel de wetten van de mechanica des hemels, van de kosmische physica afgeleid en uit de wederwaardigheden van andere hemellichamen heeft diezelfde menschelijke geest zich het beeld van de wederwaardigheden van onze aarde en de dichtst bij haar staande sterren geconstrueerd.

Het is nog maar weinige jaren geleden, dat het aan de physica gelukt is, met behulp der spectraal analyse een zeker bewijs te vinden, dat in den nu nog gloeienden dampkring der zon bijna dezelfde stoffen voorhanden zijn, als die onze aarde samenstellen: nl. waterstof, natrium, magnesium, alluminium, calcium, chroom, nikkel, mangaan, ijzer, koper, zink, bargum*), silicium, kalium, enz.

Het was een grootsche overwinning der wetenschap, toen het haar gelukte het bewijs te leveren, dat onze aarde in werkelijkheid een wezenlijk kind van de zon is.

Lang voordat het de natuuronderzoekers gelukte, in de levende natuur, bij planten en dieren, de eenheid der ontwikkeling als wet te erkennen, had de sterrekunde gevonden, dat in het groote Al, waar ontelbare zonnestelsels droomend over den afgrond zweven, de ontwikkeling sedert duizenden, sedert honderdduizenden, sedert millioenen van jaren aan de orde van den dag is. Want de met sterren bezaaide hemel, dien wij in

*) Bedoeld is ongetwijfeld barium. (noot RvE)

80

het stille avonduur aanschouwen, vertelt ons ongelijktijdige, ten deele oude, zeer oude geschiedenissen. Daar zenden ons jonge en oude werelden op de meest verschillende afstanden van het heelal door heur lichtstralen bericht van gebeurtenissen, die reeds lang geschied zijn en ver achter het heden liggen. De lichtstraal legt elke seconde 42.000 mijlen af; van de zon naar de aarde gaat zij in 8¹/₂ minuut; wanneer er dus op de zon een geweldige uitbarsting plaats vindt, kunnen wij op aarde eerst 8¹/₂ minuut later die gebeurtenis waarnemen. Nu zijn evenwel alle vaste sterren van den nachtelijken hemel oneindig veel verder van ons verwijderd dan de zon ; zoo behoeft bijv. een lichtstraal van de poolster 43 jaren voor hij ten onzent is aangekomen, (m.a.w. het witte licht, dat heden avond als de poolster aan den noordelijken hemel flikkert, is 43 jaar geleden van het hemellichaam daar ter plaatse vertrokken). Sirius vertelt ons heden wat voor 14 jaar, Arcturus wat voor 25¹/₂ jaar op die hemellichamen is voorgevallen. De kleinste met het bloote oog nog waarneembare vaste sterren zijn zoover van ons verwijderd, dat het licht ongeveer 130 jaren noodig had, om tot ons te komen, met de sterkst vergrootende kijkers dringt evenwel het oog van den sterrekundige door tal van zulke diepten van het heelal, dat wij eerst heden op aarde kunnen waarnemen, wat duizenden jaren geleden in die plaatsen is voorgevallen; zoo wordt de afstand van den melkweg op 5000 lichtjaren geschat. Herschell*) heeft met zijn reusachtigen teleskoop nevelvlekken waargenomen, die zoo ver van ons verwijderd zijn, dat het licht millioenen jaren noodig heeft om van daar tot ons te komen. Zoo is het dus woordelijk waar, dat de sterrekundige op zijn sterrenwacht bij het bekijken van den nachtelijken hemel met zijn werkelijke oogen dingen ziet, die reeds lang geleden in het heelal gebeurd zijn. Hij ziet het verleden en hij is de eenige natuuronderzoeker, die ons wiskunstig scherp bewijst, wat in den schoot van het verleden als gebeurtenis opgeteekend ligt. 1)

*) Herschel (William) (noot RvE)

1) De beperkte ruimte van deze brochure laat niet toe, verdere uitstapjes op het gebied der sterrekundigè onderzoekingen te doen.

81

Dat zijn bijna wonderbaarlijke feiten, waarvoor de denkende mensch met verbazing het hoofd ontbloot en daarna vrede en troost gevoelt, als de sterrekunde hem met dezelfde zekerheid, waarop zij een verduistering voorspelt, zegt: Zie! overal, zoowel in het oneindig groote, als in het oneindig kleine, op oneindigen afstand, als dicht bij ons, geldt één wet: nl. ontwikkeling! Alles is vervormbaar, alles verandert en ontwikkelt zich; alles is voortdurend aan het worden en vergaan; niets gaat verloren, maar alles verandert, vorm en wezen; het arbeidsvermogen alleen is één en eeuwig, hoe verschillend het zich ook openbaren moge: het gaat nooit verloren, het verdwijnt niet, hoe ook de vorm, waarin het zich vertoont, verandere.

Bij een dergelijke beschouwing der dingen schemert op den drempel van ons bewustzijn de grootsche gedachte : Eeuwigheid en Oneindigheid. Wij beginnen er een voorgevoel van te krijgen, wat de oneindigheid in tijd en ruimte beteekent; wij worden vertrouwd met de gedachte, dat er in het al geen grenzen zijn, dat er in het verleden geen begin was en er in de toekomst geen einde zal zijn. Wij schamen ons over de kinderachtige voorstelling, dat wij, kleine menschen, dat wij alleen boven alle dingen van het heelal in de wisseling der verschijnselen een eeuwig, onveranderd bestaan zouden hebben.

Toen de aarde zich van haar moeder-zon losgemaakt had, behield zij als gloeiende bal langen tijd een hooge temperatuur, waarbij van het beginnen van een planten- of dierenleven op hare oppervlakte nog ontelbare eeuwen lang geen sprake kon zijn. Eerst moest zij zoover afgekoeld zijn, dat een vaste schors de gloeiende kern afsloot; honderdduizenden jaren lang zullen de zeeën, die uit den waterdamp van den warmen dampkring door condensatie ontstonden, misschien de heele oppervlakte bedekt hebben. Ten gevolge van de voortgaande afkoe-

[vervolg van de noot op de vorige pagina] Daarentegen maak ik van de gelegenheid gebruik op een boek opmerkzaam te maken, dat een eereplaats moet hebben in de bibliotheek van elk particulier of elke vereeniging, nl.: Die populäre Entwicklungsgeschichte der Welt, von Dr. K. August Specht, Gotha, Stollberg'sche Verlagshandlung III Aufl. 1889).

82

ling ontstond er voortdurend samentrekking van de koeler geworden schors. Volgens gemakkelijk te begrijpen natuurkundige wetten ontstond hier en daar vast land, dat zich boven de zee verhief.

Daarmee begon de kringloop van het water, dat gestadige proces, hetwelk sedert millioenen van jaren voortdurende veranderingen, zooals ten deele nog plaats vinden, in den vorm onzer aardkorst veroorzaakte. De geologie (aardkunde) is de wetenschap, die ons een beeld van de ontwikkelingsgeschiedenis der aardkorst schetst, en als zoodanig een stevigen grondslag voor het gebouw der afstammingsleer uitmaakt. Zij toont aan, welke gesteenten van vulkanischen oorsprong en welke steenen het verharde slik van zout en van zoet water zijn; zij toont aan, hoe de neerslag uit den dampkring langzamerhand deelen van dat vaste land in zee gespoeld, hoe zij bergen afgeknaagd en bergen tot gruis gemaakt heeft, hoe er op éénzelfde plaats der oppervlakte nu eens vastland, dan weer zee was; zij toont aan welke steensoorten in de verschillende tijden gevormd, en hoe die steensoorten op natuurlijke wijze op elkaar gehoopt of dikwijls ook verschoven zijn geworden.

Bij de voortdurende werkzaamheid van het water vervulde het fijne slik de rol van modelleur; overblijfselen van planten en dieren werden nu en dan in het fijne slik begraven en bij het hardworden in sierlijke afdrukken als versteeningen voor latere tijden bewaard. Die versteeningen van dieren- en plantenoverblijfselen geven ons berichten aangaande de organismen, die in oude tijden, toen geen mensch nog zijn voeten op de velden zette, onze aarde bevolkten.

Het is nog betrekkelijk kort geleden, dat men begonnen is die versteeningen te verzamelen en onderling en met de nog levende planten en dieren te vergelijken. Een nieuwe wetenschap, de Palaeontologie (leer der versteeningen) ontstond er, die met lichte en toch zekere hand grootsche tafereelen van de ondergegane planten- en dierenwereld uit voorhistorische tijden ontwerpt.

Letterlijk is het waar geworden:

Waar menschen zwegen — omdat er toen geen menschen leefden — waar menschen geen geschiedenis neer-

83

schreven: daar hebben de steenen een spraak gekregen.

Die beide wetenschappen — de geologie en de palaeontologie — hebben gemeenschappelijk den ouderdom van elke aardlaag bepaald; ze hebben ons aangetoond, welke planten en welke dieren het eerst op aarde leefden, en welke planten en welke dieren in de achtereenvolgende tijdperken elkaar opvolgden.

Die beide wetenschappen toonen aan de hand der versteeningen, die in het boek der geschiedenis een veel grooter bewijskracht hebben dan Mozes en al de profeten in het boek der Hebreeuwsche geschiedenis, aan :

1. dat het rijk der organismen met de eenvoudigste vormen, met lagere zeeplanten en zeedieren, begonnen is;

2. dat zoowel de planten- als de dierenwereld in den beginne zeer arm aan verschillende vormen waren;

3. dat de planten- en de dierenwereld zich zeer langzaam van enkele lager georganiseerde, dus zeer eenvoudige, vormen tot talrijke, hooger georganiseerde, samengestelde vormen, van armoede en eenvoudigheid in vorm tot rijkdom van vormen opgewerkt hebben;

(De eerste landplanten ontwikkelden nog geen welriekende bloesems; in het steenkolenwoud geurde nog geen roos en fladderde nog geen vlinder van bloem tot bloem.)

4. dat het planten- en het dierenrijk in vroegere tijdperken zonderlinge, wonderlijke vormen bezat, die sedert uitstierven ;

(Toen bestonden er reusachtige monsters, waarvan zelfs de kinderlijke fantasie niet droomt. Nu en dan vormden zich overgangsvormen, bijv.: tusschen visschen en hagedissen, tusschen de laatsten en vogels. Uit aardlagen, die in het z.g. Juratijdperk, toen ons Juragebergte als zeeslik afgezet werd, door de werkzaamheid van het water gevormd zijn, heeft men de versteende overblijfselen van een dier gevonden, dat voor één vierde reptiel en drie vierden vogel geweest is, en wel een vogel met tanden in zijn snavel en met een verlengden hagedisachtigen, maar van veeren voorzienen staart.)*)

5. dat het karakter van de dieren- en plantenwereld steeds meer tot dat van het tegenwoordige dieren- en plantenrijk nadert, naarmate die voorwereldlijke tijd dichter bij den tegenwoordigen ligt;

*) Archaeopteryx, in 1861 gevonden in Beieren. (noot RvE)

84

6. dat de planten- en dierenvormen in de verschillende tijdperken door tusschenvormen trapsgewijze met elkaar verbonden zijn;

7. dat alle tot nog toe bekend geworden en onderling vergeleken feiten der geologie en der palaeontologie onloochenbaar de afstamming van het hoogere uit het lagere leeren, dat de banden des bloeds de heele levende schepping verbindt.

Aan die feiten kan niet getwijfeld worden, want zij zijn door honderdduizend versteende documenten bewezen. In de palaeontologische verzamelingen der beide halfronden liggen de authentieke bewijzen in zulke menigte voor het oog des waarnemers, dat iedere bezoeker, die met gezonde zintuigen toegerust en met denkvermogen begaafd is, ondanks zichzelven van de waarheid der afstammingsleer overtuigd moet worden. Het is dwaasheid of waanzin, het is geestesverblinding of ongeneeslijk vooroordeel, wanneer men tegenover zulk bewijsmateriaal de waarheid der afstamming niet erkennen wil.

Ja, de steenen hebben ons bewezen, dat Mozes dwaalde. De Sentis en de Glärnisch, de Dachstein en de Rigi, de Alpen en de Jura openbaren ons, dat het tegenovergestelde van hetgeen men den kinderen op school nog altijd van de wereldschepping vertelt, waar is. Onze bergen getuigen tegen onze lagere scholen; hoe lang zullen wij ons er nog over schamen moeten, dat de dwaling als onkruid weelderig op de uitgestrekte akkers tiert, terwijl de waarheid zorgvuldig in de glazen kasten van het museum opgesloten blijft?

Een andere natuurwetenschap vergelijkt den inwendigen bouw van het menschelijke lichaam met dien van de dieren en den inwendigen bouw der verschillende dieren onderling: zij heet de

VERGELIJKENDE ANATOMIE.

Ook die wetenschap constateert talrijke feiten, die als zoovele bewijzen voor de afstamming getuigen; geen

85

enkel feit is er bekend geworden dat tegen de afstamming strijdt.

Sedert eeuwen was den opmerkzamen beschouwer de groote overeenkomst opgevallen, die er tusschen vele apen en ons geslacht bestaat. Zelfs de geloovige natuuronderzoekers der oude school hebben een zekere groep apen kortweg "menschachtig" (anthropoide) genoemd, en het kind, dat met zijn moeder in den dierentuin kwam en zulke dieren voor het eerst zag, heeft eveneen die groote overeenkomst geconstateerd, toen het zich plotseling tot zijn moeder wendde met de vraag: "mama, bidden die ook?"

Die groote overeenkomst tusschen den bouw van het lichaam der apen en van dat der menschen heeft eeuwen lang groote diensten aan de wetenschap bewezen; want de christelijke kerk der middeneeuwen verbood op grond der opstanding het ontleden van menschelijke lijken, en zoo hebben toen de professoren en studenten in de geneeskunde tot de lijken der apen hun toevlucht moeten nemen, om menschelijke ontleedkunde te bestudeeren. Daardoor heeft de kerk stilzwijgend erkend, dat de inwendige bouw van den aap in het wezen der zaak die van den mensch is, dat het lichaam van den aap een afgietsel van het menschelijke lichaam of omgekeerd het laatste een conterfeitsel van het apenlichaam is.

Inderdaad leert de vergelijkende ontleedkunde, dat er niet alleen in den bouw van het geraamte van den romp maar ook in den bouw van handen en voeten tusschen den mensch en de menschachtige apen (bijv. de Gorilla) zoo'n overeenkomst bestaat, dat wij onwillekeurig tot de overtuiging moeten komen, dat er tusschen den mensch en de hoogere apen bloedverwantschap moet bestaan, dat de voorouders van den mensch en die van de menschachtige apen in het grijze verleden dezelfde moeten geweest zijn.

Wij vinden bij de vergelijking van het menschelijk geraamte met dat van den gorilla precies dezelfde beenderen, overeenstemmend in aantal en rangschikking. En op dezelfde wijze is het met andere organen gesteld, zoodat de beroemde Engelsche natuuronderzoeker Huxley tot het resultaat komt: "welk stelsel van organen wij ook

86

onder handen mogen nemen, steeds leidt de vergelijking van hunne veranderingen in de apenreeks tot hetzelfde besluit, nl. dat de anatomische verschillen, die den mensch van den gorilla en den schimpansee scheiden, lang zoo groot niet zijn als die, welke den gorilla van de lagere apen scheiden."

De wetenschap heeft voor de overeenkomst in den anatomischen bouw geen andere verklaring dan die der gemeenschappelijke afstamming. En wanneer wij den anatomischen bouw van een groep systematisch aanverwante organismen bestudeeren, en de daarbij verkregen resultaten met de anatomische verhoudingen bij een anderen groep van organismen van dezelfde klasse vergelijken, ontdekken wij een menigte treffende overeenkomsten, die alleen door de aanneming van een gemeenschappelijke afstamming verklaarbaar zijn.

Wanneer wij de vergelijkende anatomie der zoogdieren begrijpen willen, kan dat alleen geschieden, door ons niet verder tegen de gedachte te verzetten, dat alle zoogdieren van gemeenschappelijke voorouders afstammen, en dat zich eerst langzaam, in den loop van ontelbare geslachten, uit de lagere vormen de hoogere zoogdieren door gestadige omvorming ontwikkeld hebben.

En vergelijkt men den anatomischen bouw der laagste zoogdieren met dien der reptilen, dan komt men tot het besluit, dat de eerste, de oudste zoogdieren uit reptielen van den voortijd ontstaan zijn.

Hetzelfde leert de palaeontologie.

En dergelijke resultaten geeft ook de vergelijkende anatomie der planten. Alles, alles getuigt voor de waarheid der afstamming!

Een andere natuurwetenschap heet de vergelijkende ontwikkelingsgeschiedenis of embryologie (leer der kiemen).

Die wetenschap gaat de heele ontwikkeling van dier of plant na, van het begin, van de ei- of kiemcel af tot aan het oogenblik, waarop het volwassen organisme zelf mede kiemcellen voortbrengt.

Nu heeft juist die nog zeer jeugdige wetenschap het krachtigst bewijsmateriaal voor de afstamming aan den dag gebracht. Hier ontmoeten wij een onafzienbare reeks

87

verschijnselen, waarvan de wetenschappelijke beteekenis zelfs den eenvoudigsten twijfelaar verstommen moet. Wel is waar liggen die feiten den bijgeloovigen en anderen vijanden der afstammingsleer zoo ongemakkelijk in den weg, dat zij er liever stilzwijgend overheen stappen, dan er in discussie over treden; maar wij anderen zullen dan maar onbescheiden zijn, en laten die vluchtende wandelaars en pelgrims zoo maar niet voorbijgaan; neen, zij zullen stil staan, zullen hun meening zeggen over zulke feiten, waar zelfs het kind in den moederlijken schoot, lang voor zijn geboorte, getuigenis aflegt, dat het van dierlijken oorsprong en dat onze voorvaderen door een langzaam proces uit dier tot mensch zijn geworden.

De vergelijkende ontwikkelingsgeschiedenis heeft tot de ontdekking van een wet geleid, die, zonder de afstamming van het hoogere uit het lagere als een feit aan te nemen, in het geheel geen zin zou hebben. De natuur spreekt in hare verschijnselen op zoodanige wijze tot ons, dat de natuuronderzoeker — nadat hij honderden en duizenden feiten onderling vergelijkend tegenover elkaar geplaatst en een wet in de reeks van verschijnselen ontdekt heeft — niet in staat zou zijn, die wet in woorden te brengen, wanneer hij versmaadde de afstamming als een feit te erkennen. Men kan dan ook zeggen: de natuur dwingt de onderzoekers aan de waarheid dier afstamming uitdrukking te geven. Het hangt niet meer van den wil, of het vooroordeel of het geloof van den onderzoeker af, op welke wijze hij de waargenomen verschijnselen en de uit deze laatste sprekende wetten in woorden wil uitdrukken: Hij wordt genoodzaakt, onverschillig met of tegen zijn wil, apostel der ontwikkelingsleer te zijn. Een voor de hand liggend voorbeeld kan dat ophelderen.

Volgens de afstammingsleer zijn de naaste voorvaderen van den mensch in het verleden hoog bewerktuigde zoogdieren geweest, die op hun beurt van lagere zoogdieren afkomstig waren. Die lagere zoogdieren uit den voortijd hadden hun oorsprong in reptilen, die in nog oudere tijden uit de laagste klassen der gewervelde dieren, de visschen, ontstaan waren. De voorvaderen der visschen waren, zooals thans algemeen aangenomen wordt,

88

wormachtige wezens, die op hun beurt weer uit lager bewerktuigde dieren ontsproten waren. De alleroudste voorvaderen van het menschelijk geslacht stonden ongetwijfeld op dien lagen trap van ontwikkeling, dien wij heden nog bij die vele mikroskopisch kleine wezens waarnemen, waarvan wij dikwijls met moeite kunnen zeggen, of men met een hoogst eenvoudige plant of met een hoogst eenvoudig dier te doen heeft.

Wij kunnen derhalve zeggen: De ontwikkelingsgeschiedenis van het menschelijk geslacht d. w. z. onze stamgeschiedenis, begon volgens de leer der afstamming met een mikroskopisch wezen van de eenvoudigste soort, doorliep dan de ontwikkelingstrappen der wormen, daarna achtereenvolgens door tallooze geslachten, waarvoor millioenen van jaren noodig waren, door de verschillende trappen van ontwikkeling der visschen, der reptilen, vervolgens der lagere zoogdieren en ten slotte van de hoogste klasse der zoogdieren, der vierhandige.

Gaan wij nu na op welke wijze de ontwikkeling van het individu mensch plaats vindt.

De mensch begint zijn leven als kiem met de bevruchte eicel, die juist zóó voortgebracht en bevrucht wordt, als de eicel van elk ander geslachtelijk dier van hoogere of lagere bewerktuiging. De eicel van den mensch is op dezelfde wijze gebouwd als de eicel van andere dieren. In den eersten tijd der kiemontwikkeling gelijkt het jonge wezen, dat bestemd is een mensch te worden, in alle opzichten op de kiem van elk lager bewerktuigd ongewerveld dier. Dan doorloopt de menschelijke kiem achtereenvolgens de trappen van ontwikkeling der lagere gewervelde dieren. Er vormen zich zelfs voorbijgaande organen, die slechts bij door de kieuwen ademende dieren, bij visschen en sommige reptilen voorkomen, en daar tot ademhaling dienen: kiembogen, kiemspleten en aderen, alsof de menschelijke kiem in een visch veranderd moet worden, organen, die later weer verdwijnen of op andere wijze aangewend moeten worden, organen, die der menschelijke kiem niet van het minste nut zijn, maar die er voor getuigen, van waar wij komen en wie onze voorvaderen geweest zijn. De hersenen van de menschelijke kiem

89

doorloopen achtereenvolgens al de voornaamste stadiën der hersenvorming van de laagste gewervelde dieren af tot aan de hoogstbewerktuigde. Het hart van den mensch begint, evenals bij andere zoogdieren met den zakvorm: dan vormen zich later twee kamers, die in den eersten tijd echter niet gescheiden zijn, dus een trap van organisatie voorstellen, die aan de reptilen herinnert. Ja, men durft het bijna niet hardop te zeggen; langen tijd bezit de menschelijke kiem een over het onderste lichaamsdeel uitstekende verlenging van den wervelkolom, alsof er een gestaarte aap gevormd moest worden.

Er is geen orgaan van het menschelijk lichaam, dat gedurende de eerste ontwikkeling van de menschelijke kiem niet levendig aan de werktuigen van lagere dieren herinnert. De beroemde dierkundige Haeckel in Jena, die innig gehate en ook veel benijde Duitsche Darwin, heeft die feiten uit de ree,ks van verschijnselen bij een kiemontwikkeling onder de volgende woorden gebracht:

De ontwikkelingsgeschiedenis van den afzonderlijken mensch of van het afzonderlijke dier is een snelle en ten deele bekorte herhaling van de ontwikkelingsgeschiedenis der voorvaders.

De mensch doorloopt bij het worden en het opgroeien in de moederschoot de voornaamste vormen van zijne dierlijke voorvaderen.1)

Reeds bij zijne geboorte ligt er een hoogst merkwaardige geschiedenis, waarvan men vroeger niet de minste gedachte had, achter hem. En hij wordt geboren als een dier, en hij is als hulpbehoevende zuigeling nog een echt ongeschikt diertje. Het denken, het bewuste

1) Den biologisch gevormden lezer, die dieper in de kiemontwikkeling wil doordringen, worden de volgende streng wetenschappelijke werken aanbevolen:

"Grundrisz der Entwicklungsgeschichte des Menschen und der höheren Thiere" von Albert Kölliker, Professor der Anatomie in Würzburg. II Aufl. 1884. Leipzig bij Engelmann.

"Lehrbuch der Entwicklungsgeschichte der Menschen und der Wirbelthiere" von Dr. O. Hertwig, Jena bei G. Fischer.

"Anthropogenie. Entwicklungsgeschichte der Menschen" von Dr. E. Häckel in Jena.

90

denken, en de spraak, kortom alles, wat den mensch van het dier onderscheidt, wordt eerst later door het kind, dikwijls zeer laat — pas als volwassene — geleerd.

Het pasgeboren kind zuigt, schreeuwt en heeft een stofwisseling als een dier; het is sprakeloos en gedachteloos als een dier, het is schaamteloos en onfatsoenlijk als een dier; als het den langen kleeren ontgroeid is, doet het, evenals de verwante zoogdieren, die men apen noemt (naäpen) alles na; het kindje in de wieg speelt met zijn voeten en gebruikt die voor het grijpen naar zijn lepel, zijn speelgoed enz.; nu en dan zuigt het aan zijn teenen en beweegt zijn ledematen met de gemakkelijkheid van een vierhandig dier. De kleine jongen klimt graag en gebruikt daarbij evenals de vierhandige zijn bloote voeten. Dat zijn algemeen bekende feiten, die echter een veelbeteekenende wetenschappelijke waarde hebben. Het is verre van ons, daarom den adel in den pasgeborene te willen ontkennen; het is verre van ons het kind als een dier te willen bespotten! Integendeel, — wanneer wij bedenken, dat de kleine, onfatsoenlijke worm, die aan de moederborst zijn instinkt volgt, geroepen kan zijn, de trots van zijn vaderland of de roem van zijn eeuw te worden, dan zouden er tranen van vreugde in onze oogen schieten, omdat de ontwikkelingswet der levende natuur in korten tijd dat kon voortbrengen, waartoe de stamgeschiedenis van ons geslacht millioenen van jaren gebruikt heeft.

Uit het dier wordt eerst door opvoeding en ervaring een mensch. Ja, onder sommige omstandigheden blijft het dier — dier en ontstaat er uit het kind geen mensch. Kaspar Hauser en nog enkele ongelukkigen hebben dit voldoende bewezen.

Ook in de plantenwereld heeft de vergelijkende ontwikkelingsgeschiedenis tal van bewijzen voor de waarheid der afstamming geleverd. Daar er in deze brochure van geen ophelderende figuren gebruik gemaakt kan worden, moet ik er mij toe bepalen, slechts enkele voorbeelden op te noemen. De loofmossen zien er in hun kiemstaat langen tijd zoozeer als groene algendraden uit, dat zij in dat stadium gemakkelijk met werkelijke algen verwisseld kunnen worden. Ongetwijfeld stammen zij van

91

algachtige voorvaderen af. Daarentegen gelijken de varens in zeker tijdperk van hun bestaan op de lagere levermossen, waaruit zij ontsproten zijn. De naaldboomen leeren ons door hunne ontwikkelingsgeschiedenis dat zij van de bloemlooze planten uit de groep der wolfsklauwen afstammen.

Een andere wetenschap heet Morphologie of Organographie, d. i. leer der organen of vormen.

Ook die wetenschap kent duizenden feiten, die gezamenlijk voor de afstamming getuigen; er zijn geen morphologische verschijnselen bekend, die tegen de afstamming strijden. Uit den overvloed van feiten uit de morphologie voer ik ettelijke voorbeelden uit het hoofdstuk der rudimentaire (vergroeide) organen aan:

De menschachtige apen (Orang, Schimpanzee, Gorilla) bezitten in tegenstelling met de andere apen geen uitwendig waarneembaren staart; dat orgaan is des ondanks toch in rudimentairen vorm voorhanden (evenals bij den mensch).

Die feiten zijn alleen door de afstamming te verklaren. De rudimentaire organen zijn nutteloos geworden, buiten gebruik gestelde werktuigen, die bij de voorvaderen geheel normaal ontwikkeld en voor hun taak berekend waren. Organen, die niet meer gebruikt worden, verstommelden van geslacht op geslacht al meer en meer, totdat zij eindelijk bijna geheel verdwijnen. De aanwezigheid van den rudimentairen staart bij de anthropomorphe apen getuigt voor de afstamming van gestaarte dieren. Ook de nu levende vogels hebben slechts een verstommelden, uit kleine beentjes bestaanden staart, terwijl hunne voorvaders evenals de hagedissen, talrijke, goedgevormde staartwervelen bezaten. Dat is geen vermoeden, niet slechts een veronderstelling, want de versteende overblijfsels van vogels uit het Juratijdperk bewijzen de juistheid dier bewering door onomstootelijke feiten, hoe sterk de tegenstanders van de afstamming er ook tegen te keer mogen gaan.

Ook de mensch bezit rudimentaire organen: rudimentaire spieren voor de beweging van de huid van zijn hoofd, spieren, die bij zijn dierlijke voorvaderen sterker ontwikkeld waren, evenals nu bij vele apen. Zijn

92

hoektanden zijn rudimentaire organen, die bij zijn voorvaderen meer of minder sterk boven de andere tanden, als werktuigen ter verscheuring, uitstaken. Vele menschen hebben nu nog de gewoonte in een toestand van toorn en woede hun bovenlip scheef op te trekken, om de tanden te toonen, waarbij zij vergeten, dat die hoektanden in het geheel niet meer voor verscheuren geschikt zijn, en dat zij daarmede in hun oude erfzonde het dier laten zien, hoezeer zij zich zelven ook voor belijders van den godsdienst der christelijke liefde mogen uitgeven. Ja, ja, de vos verliest wel zijn haren, maar niet zijn streken. Het fijne haardons van onze huid is een rudimentaire haarpels, die bij onze dierlijke voorvaderen normaal ontwikkeld was. In onze ingewanden dragen wij rudimentaire organen: het wormachtige verlengsel van den blinden darm is zoo'n orgaan, dat ons niet alleen tot niets dient, maar ons bij gelegenheid ten ondergang noemt, wanneer wij kersenpitten doorslikken en een daarvan in dat verlengsel geraakt. De kersentijd bewijst elk jaar door talrijke sterfgevallen, hoe gruwelijk de schepper ons bedeeld heeft, toen hij ons dit voortbrengsel aan den blinden darm hechtte, dat bij andere dieren normaal ontwikkeld en daar nuttig is, terwijl het bij ons een werktuig ten ondergang is.

De slangen hebben een rudimentaire en een normale long. Bij de vogels is maar één eierstok ontwikkeld, de andere is rudimentair. Bij vele vogels zijn de vleugels rudimentair en voor het vliegen ongeschikt geworden (struisvogel, casuaris); bij andere vogels zijn de voeten meer of minder verstommeld. Er zijn dieren met rudimentaire oogen; bij vele insekten zijn de vleugels rudimentair. Bij vele parasieten zijn bijna alle organen, behalve die der voortplanting, rudimentair. Er is geen hooger ontwikkeld dier, dat niet rudimentaire organen bezit.

Even talrijk zijn de verstommelde organen in de plantenwereld. Er zijn planten met rudimentaire wortels, andere met dito stengels, talrijke gewassen met dergelijke bladeren, bloemen met verstommelde bloemblaadjes, met dito meeldraden, met dergelijke vruchtbeginsels. Ieder onderwijzer, die wat botanie bestudeerd heeft, zal des zomers duizend maal gelegenheid hebben, dergelijke rudi-

93

mentaire organen aan levende planten te laten zien. En elk van die organen getuigt voor de afstammingsleer. Wie ze anders verklaren wil, wie ze aan het scheppingsplan van God wil toeschrijven, pleegt juist godslastering, en geringschatting der wijsheid van een voorgewenden intelligenten schepper aller dingen; want de rudimentaire organen zijn van het standpunt der doelmatigheidsleer beschouwd, slechts misgeboorten, die den draak steken met de wijsheid van den schepper. Wie het voortbrengen van die organen op rekening van een god schuift, lastert diens wijsheid en is een slechte geloovige. Dat moesten de wachteren Sions toch eindelijk eens bedenken, want de waarheid laat zich door hen niet bespotten.

Een andere wetenschap heet physiologie, d. i. de leer van de verrichting der organen. Ook die wetenschap leert uit talrijke feiten de waarheid der afstamming en wel op eene wijze, dat de geheele physiologie van de beide levende rijken der natuur maar één keten van bewijzen voor de afstamming levert. Dat kan men duidelijk en juist in de leerboeken van die wetenschappen zien aangetoond.

Evenzoo levert de pathologie — de leer der ziekten — talrijke voorbeelden van de onderlinge bloedverwantschap der dieren. De beperkte ruimte van dit geschrift verhindert mij daarover uitvoerig uit te wijden. Slechts een paar aanwijzingen, die ieder mensch tot nadenken zullen stemmen; menschen en apen lijden onder gelijksoortige verschijnselen aan dezelfde ziekte. Het gebruik van alcohol maakt de apen evenals de menschen dronken: de verschijnselen van de haarpijn zijn bij beide ook dezelfde. De leer van de besmettelijke ziekten, die tengevolge van grootsche onderzoekingen op het gebied der plantenmikroskopie in de laatste twintig jaar een geheele verandering heeft ondergaan, en niet alleen den vrienden der wetenschap, maar ook den hoogepriesters der onwetendheid en den minachters en haters van alle wetenschappelijk onderzoek ten zegen heeft gestrekt, die wetenschap der infectie-ziekten maakt van de klaarblijkelijke bloedverwantschap tusschen menschen en hoogere dieren rechtstreeks gebruik voor het onderzoek der zieke organen en voor de methode der genezing,

94

doordien zij dieren gebruikt voor proeven, waardoor men onderzoeken wil, hoe onder bepaalde omstandigheden de ziekten bij den mensch optreden en hoe die overwonnen kunnen worden. (De inentingsproeven van Pasteur en de proefondervindelijke cursus aan de hygiënische afdeeling onzer hoogescholen.) Wij zouden wel eens willen weten, of ooit een van de vele onwetende tegenstanders der afstammingsleer met zijn antwoord dralen zou, wanneer men hem de keuze liet, of door een infectie-ziekte dadelijk naar Abrahams schoot te verhuizen, of zich door een wetenschappelijk gevormden, ongeloovigen arts met dierlijke lymphe ter genezing te laten inenten, al wordt die redding aanbrengende lymphe ook langs den weg der praktische toepassing van de afstammingsleer gewonnen. Doch neen! het antwoord zou zeker luiden: "Ik verkies de hulp van den ongeloovigen geleerde boven Abrahams schoot!" In het praktische leven geven de ridders van het geloof door hun gedrag steeds dat antwoord. 1)

Ook de planten- en dierengeographie, d. i. de leer van de verspreiding der planten en dieren over de oppervlakte der aarde, bevestigt de afstamming van het hoogere uit het lagere.

Van bizonder groot belang zijn de resultaten van de jongste aller wetenschappen, van de vergelijkende psychologie, de leer van de onderlinge vergelijking der geestelijke eigenschappen van de dieren. Die wetenschap is eigenlijk nog in hare geboorte; maar zij is reeds een rijke mijn vol bewijzen voor de afstamming. Een zorgvuldige vergelijking van de geestelijke eigenschappen van mensch en dier leidt tot het resultaat, dat de z.g. zielskrachten van den mensch in den grond der zaak niet van die der dieren verschillen. Slechts in den graad van ontwikkeling treedt er onderscheid op. De aanleg voor zijn zielsleven heeft de mensch van zijn dierlijke voorvaderen geërfd. Wie daarover nauwkeuriger onderricht wil worden, leze: Darwins werk over de afstamming van den mensch.

1) De anti-vaccine beweging logenstraft eenigermate deze bewering. Vert.

95

Wij zien derhalve, dat er geen enkele tak van wetenschap, die zich met de levende of doode wereld der organismen bezighoudt, geen enkele biologische wetenschap bestaat, die in hare resultaten niet talrijke bewijzen voor de waarheid der afstammingsleer oplevert. De beteekenis daarvan is geen ander dan deze:

De geheele levende schepping getuigt voor de ééne waarheid.

Dat die grootsche gedachte onzer eeuw juist in dit tijdperk der geschiedenis uit het geestelijk leven ontspruiten moest, is niet onze schuld en ook niet de verdienste van enkelen. Dat denkbeeld moest noodzakelijk rijpen, zoodra het natuuronderzoek in al zijn afdeelingen ver genoeg gevorderd was, om tot de erkenning van die eenige wet te kunnen geraken. Ook de gedachten van den mensch worden door natuurlijke wetten beheerscht. Wanneer uit den geestelijken arbeid een alles overwinnende waarheid aan het licht komt, is die waarheid een product der natuur. Wij leggen niets in de natuur neer, — die spreekt zelve — en wanneer de menschen zwegen, zouden de steenen spreken.

III.

HET DARWINISME IN ENGEREN ZIN:

De kunstmatige teelt en de aard van de

natuurlijke teeltkeus in den strijd

om het bestaan.

(Den 22sten Februari 1889 voorgedragen.)

Geachte toehoorders, waarde vrienden!

Nadat wij gezien hebben, dat den hedendaagschen natuuronderzoeker geen keuze tusschen het geloof aan een wonderbaarlijke schepping en de wetenschappelijke erkenning van de waarheid der afstamming meer overbleef, maar dat hij door de natuur gedwongen een onvoorwaardelijk belijder der ontwikkelingsleer geworden is, en dat iedereen, die zich grondig met de een of andere natuurwetenschap bezighoudt, zulks worden moet, rust op ons nog de taak, aan te toonen, van welken aard de middelen waren, waarmede Darwin de waarheid heeft helpen overwinnen; wij zullen ons dus met het Darwinisme in engeren zin, met de leer van de natuurlijke teeltkeus in den strijd om het bestaan, hebben bezig te houden.

Ik herhaal hier nog eens en met nadruk: dat het

97

vallen of staan blijven van de leer der natuurlijke teeltkeus niet den minsten invloed op het lot van de leer der afstamming heeft; de laatste zal als een openbaring der natuur, als een duizendvoudig bewezen waarheid blijven bestaan.

Ik wil hier tevens de opmerking maken, dat de hedendaagsche natuuronderzoekers niet zoo bekrompen zijn, de leer der natuurlijke teeltkeus als een onveranderlijk dogma te huldigen. Neen, wij zijn te allen tijde bereid, het betere, wanneer het in staat is het goede te vervangen, aan te nemen: d.w.z. wij wachten rustig het ontstaan van nieuwe denkbeelden, van nieuwe leeren, van nieuwe hypothesen en theorieën af, en zullen bereid zijn, Darwins leer van de natuurlijke teeltkeus te laten vallen, zoodra er een betere, een met de verschijnselen der natuur meer overeenkomende leer aan het licht zal gekomen zijn. Dat is tot nog toe niet geschied, ofschoon het niet ontbroken heeft aan allerlei proefnemingen om Darwins theorie door een andere te vervangen. Tot heden toe heeft echter Darwins denkbeeld de overwinning behaald.

Zijn leer heeft tot nog toe in den strijd om het bestaan met andere denkbeelden steeds overwonnen. Het is dus wel de moeite waard, die leer (de eigenlijke theorie van Darwin) eens nader te beschouwen.

Darwin ging, evenals elk waar onderzoeker, steeds van bekende feiten uit, om andere feiten, die hem onbegrijpelijk en, raadselachtig toeschenen met de eerste te vergelijken.

Hij zag de opmerkelijke resultaten van de teelt van planten en dieren, en maakte zich daarom met de kunst van den tuinman en met de stellingen van de rationeele veefokkerij bekend. Eerst bestudeerde hij de kunstmatige teeltkeus, zooals die door den mensch, wanneer hij planten- of dierenrassen wil veredelen, in praktijk wordt gebracht. Daaraan ontleende hij zijne toepassing op de gebeurtenissen in de vrije natuur: het denkbeeld nl. van de natuurlijke teeltkeus in den strijd om het bestaan, waarbij in de vrije natuur op dezelfde wijze, als onder de verpleging en de keus van den tuinman en den fokker, ook nieuwe rassen en verscheidenheden ontstaan moesten.

Darwin's leer van het ontstaan der soorten gaat van

98

het feit uit, dat alle levende wezens de geschiktheid bezitten hun kenteekenen meer of minder sterk te veranderen. Van dat feit kan ieder, die een open oog voor waarnemingen bezit, zich overtuigen. Inderdaad zullen wij, wanneer wij eens in een groote vergadering rondzien, onder honderdduizend menschen te vergeefs naar twee volkomen gelijke personen zoeken; want ieder mensch is door zekere kenteekenen van alle andere menschen onderscheiden. Men noemt die kenteekenen, die met elk persoon veranderen, en waardoor zich de eene man van den anderen, de eene vrouw van de andere en het eene kind van het andere onderscheidt, individueele kenteekenen.

In het uiterlijke van ieder mensch vinden wij van die individueele kenteekenen, die met elk geslacht min of meer veranderen. Zoo vertelt men van Napoleon I, dat hij elk zijner soldaten, na hem eens goed aangekeken te hebben, jaren daarna weder herkende, niettegenstaande honderdduizenden van zijn soldaten een zelfde uniform droegen.

Ook bij dieren vindt men individueele kenteekenen, waardoor het eene paard van het andere, de eene hond van den anderen enz. onderscheiden is. Niettegenstaande de gelijksoortigheid der schapen, herkent elke schaapherder het verdwaalde en in een andere kudde terechtgekomen schaap. Ieder stalknecht is in staat onder duizenden cavaleriepaarden het hem toevertrouwde dier te herkennen. Elk dier heeft dus zijn individueele kenteekenen. Hetzelfde geldt van de planten. Er is niet ééne plant, die volkomen gelijkt op een ander exemplaar van dezelfde soort of verscheidenheid. In het grootste dennenbosch zullen wij te vergeefs naar twee volkomen gelijke boomen zoeken. Geen enkel mosplantje uit honderdduizenden van dezelfde soort zal volkomen op een ander mosplantje gelijken.

Ieder onzer herkent bij het beschouwen van twee graanvelden op het eerste gezicht op welken akker tarwe (Triticum vulgare) en op welke spelt (Triticum spelta) groeit.

De kenteekenen, waardoor wij koren en tarwe van elkaar onderscheiden, en die alle individuen van beide soorten bezitten, noemen wij soortkenteekenen; zij

99

zijn meer of minder duurzaam, meer of minder standvastig en blijven van geslacht tot geslacht gedurende honderden ja duizenden jaren bestaan, maar op den tarweakker zelf met zijn millioenen halmen of aren zullen wij te vergeefs naar twee volkomen gelijke halmen of aren zoeken. Ook daar, evenals in een koren- of een roggeveld, onderscheidt elk exemplaar zich van een ander door zijn verschillende individueele kenteekenen, die met elk geslacht veranderingen ondergaan.

Zelfs in een glas water, waarin honderden of duizenden mikroskopisch kleine diertjes of plantjes leven, die aan het water een troebele kleur geven, zal de mikroskopist te vergeefs met zijn vergrootend toestel naar twee volkomen gelijke individuen zoeken. Zonder gevaar te loopen van de waarheid af te wijken, kunnen wij zeggen, dat er onder de nog levende planten of dieren geen twee worden aangetroffen die volkomen gelijk zijn, m.a.w.

alle levende wezens, menschen, dieren en planten zijn veranderlijk. Wij dienen er bij te voegen, dat de verschillen meestal zoo klein zijn, dat een geoefend oog noodig is, om hen waar te nemen en een scherp onderscheidingsvermogen om zich van die afwijkingen een helder begrip te vormen. Een klein kind meent en beweert, dat alle schapen zoo op elkaar gelijken, dat men het eene met het andere zou verwisselen, terwijl de herder over een dergelijke bewering lacht.

Die veranderlijkheid der organismen, door geen verstandig mensch betwist, is het eene feit, waarop Darwin's theorie gegrondvest is.

Een tweede feit is: de erfelijkheid der individueele kenteekenen.

Het volk zegt: "de appel valt niet ver van den boom" of ook wel "zoo vader, zoo kind". Daarmede constateert het spreekwoord een feit, dat voor de leer der afstamming van groote beteekenis is: het is het verschijnsel, dat eigenschappen en kenteekenen van de ouders zeer dikwijls op de nakomelingen overgedragen, door de laatste overgeërfd worden.

Van dat feit heeft de kunstmatige teelt, hebben zoowel de tuinbouwers als de veefokkers sedert eeuwen notitie genomen. Men heeft wilde dieren tam gemaakt en in

100

den loop van talrijke geslachten de kleine veranderingen der enkele individuen door overerving sterker gemaakt. Men heeft nieuwe vormen, nieuwe rassen en verscheidenheden gekweekt, doordien men nauwkeurig op kleine afwijkingen acht sloeg, en de daarmede voorziene dieren óf tot voortteelen gebruikte óf daarvan onthield, al naar gelang van het doel dat men voor oogen had. Zoo zijn er sedert den tijd, dat men duiven begon te houden, nieuwe duivenrassen ontstaan, die in hun raskenmerken zoover van hun stamouders, de klipduiven afstaan, dat men ze voor nieuwe soorten, ja zelfs voor nieuwe geslachten zou kunnen houden.

De verschijnselen der overerving, die juist heden ten dage weer een onderwerp van de ijverigste nasporingen geworden zijn, hebben tot de z.g. natuurlijke overervingswetten geleid. Ik zal hier maar enkele dier wetten aanstippen, en wel die, waarvan de kennis voor een goed begrip van Darwin's leer noodzakelijk is.

Een eerste groep van dergelijke verschijnselen vindt in de wet der conservatieve of behoudende overerving een uitdrukking. Oude, sedert vele geslachten bestaande kenteekenen worden op de nakomelingen overgedragen. Het is een algemeen verschijnsel in het planten- en het dierenrijk, dat die kenteekenen, welke reeds door talrijke geslachten overgeërfd zijn, steeds het zekerst op het nieuwe geslacht overgaan. Zoo brengt de mensch op zijne kinderen sedert duizenden van jaren het vijftal vingers en teenen aan handen en voeten, den opgerichten gang, de naaktheid van het lichaam (met uitzondering van een paar plaatsen) de geschiktheid tot denken, phantaseeren, enz. over. Even lang of misschien nog langer erft de vos aan zijn nakomelingen zijn spitsen snuit, langbehaarden staart en rooflust over. Eveneens erft onze eik op de nakomelingschap den ingekerfden rand van zijn blad, de ruwe bast, de eigenaardige bekervrucht, de kleinheid en onooglijkheid van zijn bloesem, even zoo zeker over als het sneeuwvlokje zulks met zijn witte buigende bloemkroon met haar 6 blaadjes, 6 stampers en onderstandig vruchtbeginsel doet.

Een tweede groep overervingsverschijnselen wordt door

101

de wet der latente (gebonden) overerving gekarakteriseerd. Daarbij zien wij, dat sommige kenteekenen van het vaderlijke of moederlijke organisme niet direct op het naastvolgend geslacht, maar pas op de kleinzonen of achterkleinzonen overgeërfd worden. De kenteekenen blijven onontwikkeld en niet waarneembaar, als het ware in gebonden toestand, gedurende een, twee of meerdere geslachten, om eerst in een later geslacht — schijnbaar plotseling — meer volkomen ontwikkeld op te treden. Bij sommige planten en dieren treedt dat zoo regelmatig op, dat men daar van een geslachtenverwisseling spreekt, wier verschijnselen voorspeld kunnen worden; ook bij andere planten en dieren, waarbij dit laatste niet het geval is, zijn de voorbeelden van latente overerving toch tamelijk veelvuldig. Eveneens bij het menschelijk geslacht: een bepaalde geschiktheid of aanleg kan langen tijd in een familie voorterven om oogenschijnlijk in een nieuw geslacht, somtijds in twee, drie geslachten te verdwijnen, totdat die schijnbaar verloren gegane kenteekenen bij kleinkinderen of achterkleinkinderen weer optreden en deze dan weer op hun groot- of overgrootouders gelijken. Een muzikaal talent wordt zeer dikwijls van grootvader of grootmoeder op de kleinkinderen overgeërfd, terwijl datzelfde talent bij de ouders schijnbaar verdwenen was, in werkelijkheid slechts sluimerde; datzelfde geldt van wiskundigen aanleg, van den zin voor exact natuuronderzoek (zoo was Darwins grootvader een natuuronderzoeker van beteekenis, terwijl Darwins vader geenszins bijzonder uitmuntte, daarentegen was Charles Darwin nog grooter dan zijn grootvader Erasmus). Evenzoo erven gemoedsziekten van de grootouders met voorbijgaan der ouders op de kinderen over. Iets dergelijks geldt van den aanleg voor tering, scrophuleusheid en andere ziekten. De geneesheer, die een teringlijder onder behandeling neemt, vraagt niet alleen naar de gezondheid der ouders van den zieke, maar ook naar de oorzaak van den dood der beide grootvaders en grootmoeders, daar hij den invloed der latente overerving kent.

Niet zelden worden kenteekenen van verschillenden aard gedurende een reeks van geslachten slechts latente, en

102

d.w.z. in gebonden, uitwendig niet waar te nemen toestand, overgeërfd, zoodat zij geheel verloren schijnen gegaan te zijn, totdat zij plotseling weer voor den dag treden, en daarbij getuigenis afleggen, hoe de voorvaderen in het verleden er eenmaal uitzagen. Men noemt het plotseling weer optreden van schijnbaar verloren gegane kenteekenen: terugslag of atavismus.

De talrijke gevallen van atavismus in het planten- zoowel als in het dierenrijk behooren tot de belangwekkenste bewijzen der afstamming. Dikwijls wijzen dergelijke gevallen op een lageren trap van organisatie van zeer oude voorvaderen terug. Eenige voorbeelden mogen dit ophelderen.

Onze paarden zijn eenhoevige dieren, d. w. z. zij hebben aan hun voeten maar één teen, waardoor zij zich van de herkauwende dieren (met 2 hoeven) en van de dikhuidige veelhoevige dieren onderscheiden. De voorvader van het paard had aan elken voet vijf teenen. In den tijd van honderdduizend jaren zijn in het vaderland (Noord-Amerika) dezer dieren uit de vijfteenige dieren, vierteenige en later drieteenige ontstaan. Uit het drie-teenige dier ontstond de verdere verandering, het één-teenige paard, dat wij heden kennen. De overgangsvormen zijn als versteeningen in N.-Amerika ontdekt geworden en tegenwoordig weet elk beschaafd bezitter van paarden, dat hij een dier berijdt, welks voorvaderen oorspronkelijk 5, dan 4, later 3 teenen aan elken poot hadden en dat door verstommeling van den eersten en van den derden teen en daarna door zeer sterke ontwikkeling van den middelsten teen uit een drieteenig dier een éénteenig ontwikkeld werd, m.a.w. dat de voorvaderen van het paard nooit alleen twee teenen bezaten, en dus de eenhoevige niet van de tweehoevige (herkauwende) dieren afstammen. Bij tijd en wijlen komen heden nog atavistische vormen te voorschijn, paarden met overtollige teenen aan hun pooten, die dan net zoo gebouwd zijn als de pooten van de meerteenige voorvaderen uit het tertiair tijdperk, toen onze Alpen zich uit de zee begonnen te verheffen en langzamerhand hun definitiven vorm aannamen.

Ook bij den mensch treden nu en dan verschijnselen

103

van atavisme op, bijv. sterk ontwikkelde hoektanden, die boven de andere tanden uitsteken, zooals bij sommige apen. Groot opzien baren de bij tijd en wijlen terugkeerende behaarde menschen, wier geheele lichaam met een langharige vacht, zooals onze dierlijke voorvaderen gedragen moeten nebben, voorzien is. (Hier ter plaatse kan nog medegedeeld worden, wat bij mijn voordracht moest weggelaten worden, dat er niet zelden gevallen voorkomen, waarin den, bij elke 3 tot 6 weken oude menschelijke kiem waar te nemen staart niet weer verdwijnt, maar zich met den mensch verder ontwikkelt en dan onder aan den ruggegraat een uitwendig waarneembare, meestal met een haarbos voorziene versiering vormt, die den "treurigen" naam van het orgaan verdient, dat bij de gestaarte apen eveneens niets anders voorstelt dan de rechtstreeksche verlenging van de wervelkolom over het achterste deel des lichaams. Vergelijk de hierop betrekking hebbende verhandeling van Dr. C. Krause over "die schwanzartigen Bildungen beim Menschen" in het tiende deel van: "Kosmos".

Zeer dikwijls komen die verschijnselen bij gekweekte planten en dieren voor. Het terugkeeren van veredelde dieren en planten tot den minder geliefden stamvorm noemt men "verwilderen".

Bij de duivenrassen, die meer dan 2000 jaar lang aangefokt worden, en die zooals te bewijzen is, van een enkelen stamvorm afgeleid zijn, treden nu en dan weer kenteekenen op, die den stamvaders eigen waren en eeuwen lang slechts latent overgeërfd waren, bijv.: de donkere streep dwars over de veeren van staart en vleugel.

Ook bij paarden en ezels treden niet zelden donkere strepen haar op, die aan de gestreepte voorvaderen herinneren.

Ontelbaar zijn de voorbeelden van atavismus in het plantenrijk. Hier volgen eenige voorbeelden. Bij vele plantensoorten treft men in plaats van de tweeslachtige bloemen, zooals die anders bij de hoogere planten overheerschend zijn, slechts éénslachtige, mannelijke of vrouwelijke bloemen aan, bijv. bij netels, hennep, maïs, rietgrassen (carex), palmen, katjesdragers en sommige bontbloemige vormen, als de tweehuizige valeriaan (va-

104

leriana dioïca) De opmerkzame beschouwer ontdekt bij die planten niet zelden, dat er in de mannelijke bloemen behalve de goed ontwikkelde meeldraden ook een rudimentair vruchtbeginsel is en dat er in de vrouwelijke bloemen behalve de normaal ontwikkelde vruchtbeginsels ook rudimentaire meeldraden voorhanden zijn. De rudimentaire organen zouden op zichzelf reeds bewijzen.dat die planten met eenslachtige bloemen van tweeslachtige afstammen. Hierbij komt nog, dat zich niet zelden tweeslachtige bloemen in plaats van de eenslachtige vertoonen; in werkelijkheid zijn dit dan atavistische verschijnselen, gevallen van terugkeer tot den stamvorm.

Bij vele gekleurde bloemen zijn de bloemblaadjes onregelmatig gevormd en hebben dan dikwijls een honig spoor. Nu en dan treft men planten aan, die in plaats van de onregelmatige bloem met boven en onderlip volkomen regelmatige bloemen vormen, waarna dan elk gekleurd bloemblaadje op dezelfde wijze ontwikkeld is als de andere bloemblaadjes. Dergelijke vormingen worden waargenomen bij het gele leeuwenbekje (Linaria vulgaris), bij eenige soorten van knaapjeskruid, en bij vele andere planten.

De onregelmatige vorm van de bloesem keert dus nu en dan tot den regelmatigen vorm der stamouders terug.

Van het grootste belang zijn echter de feiten van de progressieve of voortgaande overerving. Haar kenmerk is: dat ook individueele kenteekenen, d.w.z. pas verworven kenteekenen en eigenschappen van jongen datum door de nakomelingen overgeërfd kunnen worden.*)

Zooals bekend is kan een mensch met gezonde oogen door groote en aanhoudende inspanning van het gezichtsofgaan bijziende worden. Als voorbeeld diene het volgende: een 15jarige jongen met normale oogen, die plotseling van den veldarbeid in een "secundar schule" geplaatst werd, waarin de leerling met allerlei werk overladen werd, werd in het korte tijdperk van April tot September 1859 sterk bijziend. Dat organisch gebrek is volgens mijne overtuiging een gevolg van een zondige schoolpraktijk; het is een angstwekkend bijna algemeen verschijnsel geworden — en dat uitsluitend door

*) Een verouderde theorie. (Noot RvE)

105

de school. Nu is het evenwel bekend, dat bijziendheid niet alleen verkregen maar ook overgeërfd kan worden. De ouders en grootouders van den 15jarigen scholier waren hun leven lang normaal ziend geweest; maar zijn kinderen zullen nog bijziender dan hij worden, want de praktijk op de "secundar schule" is op de meeste plaatsen nog dezelfde als anno 1859.

Evenzoo is het gesteld met den aanleg voor tering. Die engel des doods van de moderne menschheid is de eigenlijke proletariërsziekte. Zij kan tengevolge van harden arbeid en slechte voeding door iedereen gekregen, maar blijkens de ervaring ook overgeërfd worden.*) In dat feit ligt een ernstige vermaning aan de wetgevers en leiders der volkeren; want door de erfelijkheid stijgt de aanleg zoodanig, dat geheele familien en geslachten uitsterven.

Verder is het bekend, dat de physiognomie, gelaatsuitdrukking, de lichaamsgrootte, de gevuldheid of de magerheid, de schoonheid en de leelijkheid van geslacht tot geslacht overgeërfd kunnen worden.

Eveneens kunnen een geestelijke aanleg, zedelijke en onzedelijke neigingen van nieuweren oorsprong overgeërfd worden. Muzikale talenten werden langen tijd in sterke mate in de familie Bach, wiskunstigen aanleg in de familie Bernouilli, talent voor taalonderzoek in de familie Schlegel, voor natuuronderzoek in de familien De Candolle, Darwin, St. Hilaire, voor schilderkunst in de familie Kaulbach, voor veelschrijverij in de familie Dumas overgeërfd.

Ook zielsziekten, die overigens slechts de uitdrukking van stoffelijke veranderingen in de hersenen zijn, worden zeer gemakkelijk en dikwijls in een afschrikwekkende progressie overgeërfd.

Niet minder gemakkelijk worden hartstochten, als: drankmisbruik, speelzucht, aanleg voor liegen, afzetterij en dergelijke overgeërfd. De zucht tot diefstal, roof en moord wordt in vele gevallen zeker overgeërfd, zoodat er dikwijls zelfs met de beste opvoeding niets goeds kan uitgewerkt worden.

Een in 't oog vallend voorbeeld moge hier een plaats vinden:

*) Een merkwaardige passage in het licht van het feit dat de tubercolose-bacterie al in 1882 ontdekt was. (noot RvE)

106

Jean Chrétien, een Franschman, had drie zonen: Piet, Thomas en Johan Baptist.

De zoon van Piet werd wegens diefstal en moord tot levenslange tuchthuisstraf veroordeeld.

Thomas had twee zoons:

Frans, wegens moord tot dwangarbeid, en

Martin, wegens moord ter dood veroordeeld.

De zoon van Martin stierf in Cayenne, waarheen hij wegens diefstal verbannen was.

Johan Baptist had een zoon, — Johan Frans, die met de dochter uit een brandstichtersfamilie huwde. Uit dat huwelijk ontsproten zeven kinderen:

Johan Frans (de jongere) stierf in de gevangenis, waarin hij wegens herhaalde diefstallen geraakt was.

Benoist, deed geen kwaad (hij stierf tengevolge van een val.)

F...... bijgenaamd Clain, stierf op 25jarigen leeftijd als een dief.

Marie-Reine wegens diefstal in de gevangenis gebracht, stierf aldaar.

Marie Rosé eveneens.

Victor zat in het jaar 1870 nog in de gevangenis voor diefstal; of hij er levend uitgekomen is en toen een brave man geworden is, hebben wij niet kunnen vernemen.

Victorine, die een zekeren Lemaire trouwde, is de moeder van een jongen, die wegens diefstal en moord ter dood veroordeeld werd.

Zoo tellen wij onder de zoons, kleinkinderen en achterkleinkinderen van een enkel burger niet minder dan 10 individuen met de zucht tot misdrijven, die hen in het verderf stort, met zedelijke gebreken, die drie, vier geslachten lang overgeërfd werden.

Van het bestaan der progressieve overerving is niemand vaster overtuigd dan de veefokker, de tuinman en de landbouwer, want alleen door de progressieve overerving is het mogelijk, nieuwe rassen en verscheidenheden te kweeken.

De beste fokdieren onderscheiden zich maar weinig van de goede dieren en toch bedingen zij een veel hoogeren prijs. Zoo is het gebeurd dat bijv. in den winter van '73 op '74 een fokstier van het Simmenthaler ras voor niet minder dan 18000 frank verkocht werd. Wie zoo veel geld, het tienvoud van den gewonen prijs, voor een enkel fokdier besteedt, die weet, dat de individueele en pas verworven kenteekenen zich met groote waarschijnlijkheid op de nakomelingen zullen overplanten.

107

Inderdaad vergissen de fokkers zich zelden.

Een Engelsch renpaard, King Herod, won bij verschillende wedrennen de gezamenlijke som van vijf millioen frank en schonk aan niet minder dan 497 nakomelingen het leven; en al die laatste waren steeds de overwinnaars van andere paarden. Een ander renpaard, Eclipse, bracht 334 overwinnaars ter wereld.

De aangehaalde feiten brengen ons tot

Het wezen en de resultaten van de kunstmatige teeltkeus.

Hoe gelukt het den tuinman en den fokker nieuwe variëteiten te krijgen? De mensch kan aan een plant of dier niets wezenlijks veranderen, het individu waartegenover hij zich bevindt is een uit de natuur ontstaan weinig veranderlijk wezen.

Het in 't wild groeiende viooltje, dat de bloemkweeker van den akker haalt en in zijn tuin overplaatst, behoudt zijn door de natuur gegeven vorm. De vos, die de jager in gevangenschap houdt, blijft een vos. Maar de mensch kan gedurende vele geslachten door een verstandige keuze bij het kweeken nieuwe rassen, nieuwe variëteiten teelen.

De rationeele teelt is inderdaad eene, zij het ook niet moeielijk te leeren, kunst daarom spreekt men van een kunstmatige teeltkeus, die door den denkenden, zich zijn doel bewust zijnden tuinier of fokker uitgeoefend wordt.

Het wezen der kunstmatige teeltkeus berust eigenlijk op het volgende: onder vele gelijksoortige dieren of planten zoekt zich de kweeker enkele individuen uit, die hem voor de teelt het geschikst voorkomen. Het zijn die individuen, die zich door een meer of minder groote afwijking van de andere individuen het gunstigst onderscheiden. Alleen die exemplaren gebruikt de kweeker ter voortplanting, terwijl hij al de andere individuen van de voortplanting uitsluit, uitroeit; zoo verkrijgt hij een tweede geslacht, waarmede hij op dezelfde wijze te werk gaat. Hetzelfde wordt bij de volgende geslachten her-

108

haald, totdat het gewenschte verbeterde ras of variëteit meer of minder standvastig is geworden.

De tooverformule ter bereiking van een zeker gevolg bestaat daarin, dat men uit een aantal dieren of planten slechts de beste individuen ter voortplanting aanwendt; terwijl men alle minder gunstige individuen daarvan uitsluit.

Het kweeken is dus een voortteelen van het beste, het uitroeien van het minder goede.

Op die wijze is het den tuinman en den landbouwer gelukt planten met groote of kleine, met dunne en dikke, zoete en bittere, drooge en sappige, vroeg rijpe en late vruchten, met groote en met kleine bladen, arm of rijk aan bloemen, met langen of korten stengel, met dunne of met dikke wortels te krijgen.

Door de rationeele teelt zijn bijna wonderen tot stand gebracht. Eenige voorbeelden mogen hier volgen. Prof. Hoffmann uit Gieszen kreeg na eenige geslachten uit het wildgroeiend viooltje met bloemen van 6 millimeter middellijn een verscheidenheid, waarvan de bloemen 4 maal grooter — 24 millimeter in doorsnede waren. Het gewicht der in Engeland met grooten ijver aangekweekte kruisbessen is tengevolge van een rationeele teelt van een eeuw lang meer dan 10 maal grooter geworden. De enkele schotsche roos werd vol en gaf na 9 a 10 jaar goede variëteiten. Het suikergehalte der beetwortels werd sedert hun cultuur in Frankrijk verdubbeld. Het rijpen der erwten werd 21 dagen vervroegd. Door kunstmatige teelt verkreeg men uit de zure peer en uit den oneetbaren wilden appel duizenden verscheidenheden van goede tafelappelen en peren.

Op dergelijke wijze als de tuinman gaat de fokker te werk: hij kiest uit de vele individuen van een jong geslacht steeds de schoonste of meest produktieve uit, terwijl de overige van de voortplanting uitgesloten worden. Zoo worden bijv. in Saksen de ter voortplanting bestemde schapen, driemaal onderzocht voor dat zij ter voortplanting toegelaten worden; onder de lammeren wordt slechts acht geslagen op die, welke de fijnste, door middel van een vergrootglas gemeten wol hebben. Die gunstig gevormde individuen worden van

109

een merk voorzien, om na verloop van een jaar ten tweede male met de loep betreffende de fijnheid hunner wol onderzocht te worden. Bij dit tweede onderzoek worden wederom slechts de beste dieren uitgekozen en voor de derde en laatste onderzoeking bewaard, waar dan de laatste keuze der fokdieren plaats vindt; alle niet goedgekeurde schapen blijven van de voortplanting uitgesloten.

Op die wijze kreeg men schapen, wier wol twaalf maal dunner en fijner dan die van de andere schapen is. Aldus worden door kunstmatige teelt door den mensch, die steeds een bepaald doel najaagt, in den loop van vele geslachten kleine veranderingen steeds zekerder overgeërfd en sterk ontwikkeld.

Ten slotte ontstaan er groote afwijkingen, die zoo kenmerkend schijnen, dat men er nu eindelijk in twijfel over geraken zou, hoe de oorspronkelijke stamvorm er uitgezien had. Dat was bijv. ten tijde van Darwin met de duiven het geval. Darwin, die zelf jaren lang de meest verschillende duivenrassen kweekte, was de eerste, die onomstootelijk heeft bewezen, dat alle duivenrassen van een enkele soort afstammen, terwijl vroeger velen de meening toegedaan waren, dat de duiven van verschillende wilde soorten afgeleid waren.

Terwijl er geen twijfel bestaat, dat de verschillende paardenrassen, zoowel het plompe karrepaard als de vlugge Engelsche renner, de kleine ponny zoowel als de statige, vurige Arabier van eenzelfden stam gesproten zijn, is men in sommige andere gevallen niet zeker, of de verschillende rassen van een soort of wel van verschillende wilde soorten afstammen; zoo. bijv. de honden en runder-rassen.

De strijd over dergelijke vragen bewijst slechts, dat de verandering der planten en dieren na lange tijdperken inderdaad verbazend groote verschillen opgeleverd heeft. Waar is het, wat Darwin zegt, dat de mensch door kunstmatige teeltkeus wonderen verrichten kan, zoodra een plant of een dier maar eenmaal begonnen is te veranderen. De Engelsche fokkers hebben het in dat opzicht zoover gebracht, dat zij groote weddenschappen aangaan en dat zij nieuwe rassen kunnen dicteeren.

110

Een specialiteit in varkens verkondigde de stelling, dat de pooten van die dieren de minst geschikte organen ter vetvorming zijn; men moest daarom rassen met zoo klein mogelijke pooten kweeken. Na verloop van enkele jaren verschenen de Engelsche fokkers met nieuwe rassen van varkens, wier beenen nauwelijks meer in staat waren het dikke lichaam te dragen.

Het doel der kunstmatige teelt is zeer verschillend; meestal bereikt men het doel dan slechts zeker, wanneer men maar één doelwit, de verbetering van een kenteeken in het oog houdt. Het is bijna ondenkbaar, het runderras zoodanig te verbeteren, dat de koeien gelijktijdig verbazend veel melk geven, veel arbeid verrichten en tegelijk een vet lichaam zouden vormen. Alles kan men niet in eens bereiken; dikwijls sluit de verbetering van een ras in de eene richting een verbetering in de andere uit. Een juist inzicht in die verhoudingen heeft daarom tot vorming van verschillende, lijnrecht tegenover elkaar staande rassen geleid. Door kunstmatige teeltkeus kreeg men kort- en langbeenige honden, veel en weinig melkgevende koeien, grof en fijnwollige schapen, kort en langharige huisdieren van verschillende soorten, postduiven, die snel vliegen, en tuimelaars, die niet ver vliegen, maar bijna loodrecht in de lucht stijgen, om daarna duikelend weer op aarde terug te komen. Er zijn zware en lichte duivenrassen; een duif van de zwaarste klas weegt vijfmaal meer dan een van het lichtste ras.

Ik maak hier nog bizonder opmerkzaam op de omstandigheid, dat de fokker of kweeker des te sneller zijn doel bereikt, naarmate hem een grooter aantal dieren en planten ter beschikking staan. Dat laat zich gemakkelijk begrijpen: hoe grooter keus, des te grooter de waarschijnlijkheid, dat onder vele individuen eenige exemplaren voorkomen, die den fokker bevallen en hem de moeite waard schijnen, voor fokdieren te gebruiken. Armoedige streken, brengen bezwaarlijk een verbeterd schapen- of koeienras tot stand.

Een uitstekend hondenfokker antwoordde op de vraag, hoe hij zoo snel aan de beste rasdieren kwam: "Ik fok veel honden en ik hang er veel op."

111

Hoe sterker het uitroeiingsproces is, des te sneller zal het beoogde doel bereikt worden.

Wij komen nu tot de hoogst belangrijke vraag: Worden er in de vrije natuur — zonder het ingrijpen van den kweekenden, voor doel en oogmerk uitkiezenden mensch — ook nieuwe rassen en nieuwe variëteiten gevormd?

Darwin geeft met zijn geniale leer van de natuurlijke teeltkeus in den strijd om het bestaan op die vraag een bevestigend antwoord. Die leer berust alleen op het

groote vermenigvuldigingsvermogen der levende wezens.

Elke plant, elk dier en ieder mensch heeft, zooals bekend is, een beperkten levensduur. Daarna wordt het organismus een prooi van den dood: de atomen, die het lichaam samenstelden, gaan van elkander en verstrooien zich, om ergens anders in de eeuwig voortbrengende en eeuwig weer vernielende natuur een werkkring te vinden. Vele denkende menschen klagen over de noodzakelijkheid van den dood, zonder te bedenken dat wij allen, die thans leven en vroolijk van het licht genieten, er niet zouden zijn, wanneer er geen dood bestond.

De dood is het einde van het individu, maar hij is tegelijk een groote weldaad voor het geheel. Zonder dood geen vooruitgang, en vooruitgang is leven; zoo is de dood van het individu de voorwaarde van het leven der soort.

Wie in de natuur een moeder ziet, kan onmogelijk den dood vreezen.

In haar is het leven slechts mogelijk door den dood. Zoodra de beweging in ons organisme slechts machine-achtig in de oude scharnieren herhaald wordt, wanneer de geschiktheid tot verdere variatie begint te verdwijnen, wanneer wij stilstaan, hebben wij het recht op het leven reeds verloren. De verschillende verschijnselen der buitenwereld maken ons benauwd en angstig; wij raken in tegenspraak met het almachtige leven en zullen bij

112

een juiste erkenning der wetten van het heelal zonder spijt daarin berusten.

Ons leven is een deel van de eeuwigheid van het geheel, ons eigen zijn maar een klein deel van het eeuwig zijnde al; evenmin als dat verloren kan gaan, zal ook ons bestaan ten opzichte van het geheel totaal verloren zijn. Dat moet ons doen berusten, als de schaduw des doods over ons levenspad glijdt:

Ewige Natur! Zu dir halte meine Seele treu!

Was ich bin, das gabst du mir

Und du gibst es ewig neu.

Mehr nicht will ich sein als du; —

Lasz mich auch in dir vergeh'n!

Schenke mir von deiner Ruh'

Und von deinem Auferstehn.

(Baltzer.)

De natuur is levend, omdat zij in eeuwige beweging verkeert. De vormen, die zij schept, zijn verschijnselen die zich wederkeerig verdringen en aflossen. Evenals de vallende steen de wet der zwaarte volgt, zoo zijn ook worden en vergaan slechts noodzakelijke verschijnselen van de wetten der natuur. De geboorte heeft noodzakelijk den dood ten gevolge, even als de dood op zijn beurt de noodzakelijkheid van het worden in zich bevat.

Aan die noodzakelijkheid van het worden wordt in de levende natuur uitdrukking gegeven door het vermogen ter vermenigvuldiging der organismen, dat zoo'n reusachtige bron van ontstaan vormt, dat wij er ons meestal nauwelijks een juiste voorstelling van kunnen maken.

Alle organismen hebben met elkaar gemeen, dat zij groeien en zich, na een zekere grootte bereikt te hebben, vermenigvuldigen. Bij de laagste wezens bestaat de vermenigvuldiging in een deeling, een vervallen in twee deelen van gelijke waarde, die zich als individuen verder ontwikkelen en op hun beurt door deeling vermenigvuldigen. Van enkele splijtzwammen is het bewezen, dat zij zich onder gunstige omstandigheden, wat voedsel betreft, en onder de vereischte temperatuur, alle twintig

113

minuten verdubbelen kunnen, zoodat een enkele splijtzwam in een uur tot 8 individuen vermeerderd is, waarvan de nakomelingen zich na twee uren tot 64, na vier tot 4096, na acht uur tot over de 16 millioen en na 16 uur tot ongeveer 281 billioen individuen vermeerderen kunnen. De zwammen der aardappelziekte, der valsche meeldauw van de druif, en van de roest in het koren vermeerderen zich zoo snel, dat binnen enkele weken door een enkele zieke plant de oogst van geheele landen vernield kan worden. Mijn assistent, Dr. Overton, die in den zomer van 1888 de wijze van voortplanten, van de sierlijke, kleine kogelplantjes (Volvox minor) nauwkeurig onderzocht, heeft berekend, dat dit organisme, hetwelk door den eenen onderzoeker tot de dieren, door den anderen tot de planten gerekend wordt, zich binnen 30 dagen tot 60 millioen vermeerderen kan.

Een enkel blad van de mannelijke schildvaren kan ongeveer 14 millioen ter kieming geschikte voortplantingslichamen vormen, zoodat een krachtige varen in een enkelen zomer verscheidene millioenen kiemen voor nieuwe planten voortbrengt.

Zoo groot is het vermogen ter vermenigvuldiging bij de hoogere planten niet en toch is het aantal der jaarlijks nieuw gevormde zaden grooter dan wij denken; zoo kan bijv. een middelgroot exemplaar van het zwarte bilsenkruid (Hyoscyamus niger) niet minder dan 10000 rijpe zaden vormen. Een groote pereboom kan blijkens de ervaring twintig dubbele centenaars rijpe peren opbrengen, waarvan er gemiddeld 14 in een kilo gaan. Het getal rijpe vruchten bedraagt dus circa 28000; elke rijpe peer kan 10 ter kieming geschikte zaden bevatten, zoodat bij zoo'n opbrengst het aantal rijpe zaden van een enkelen boom meer dan een kwart millioen bedraagt.

Wat een aantal zaden levert een enkele eik, de beuk, de linde, de den, de esch, de leeuwentand, de distel!

Waarheen wij den blik ook wenden, steeds zien wij, dat er in het plantenrijk honderd, of duizend of een millioen maal meer kiemen gevormd worden dan er levende planten bestaan.

En evenzoo is het in de dierenwereld gesteld.

114

Sommige mikroskopisch kleine diertjes vermeerderen zich zoo snel, dat in één dag de nakomelingschap van een enkel dier honderdduizenden en millioenen bedragen kan.

Van den spoelworm (een in de darmen van kleine kinderen dikwijls voorkomenden ingewandsworm) is het bekend, dat een enkel exemplaar over de 60 millioen eieren kan leggen. De kabeljauw kan 3 tot 5 millioen ter ontwikkeling geschikte eieren voortbrengen. Een karper legt 200.000, een haring 40000 eieren. De hooger georganiseerde dieren brengen veel minder eieren voort; zoo legt de struisvogel jaarlijks slechts 12 tot 90 eieren. Indien zich echter de jongen ongehinderd uit die eieren ontwikkelen konden en die vermeerdering slechts gedurende enkele geslachten kon plaats vinden, dan zouden de struisvogels weldra de geheele aarde bedekken.

Vele zoogdieren zijn eveneens zoo vruchtbaar, dat zij dikwijls tengevolge van hunne snelle vermeerdering tot de grootste landplagen worden. Ik herinner o. a. aan de ramp der veldmuizen. De konijnen zijn nog altijd zoo vruchtbaar, dat een fokker binnen een jaar tijds van 10 fokdieren 800 tot 1000 kreeg. Die dieren werden door de kolonisten ook in Australië ingevoerd en ze hebben zich daar, in vrijheid losgelaten, tot een groote landplaag vermeerderd, zoodat de autoriteiten prijzen uitloven voor de vernietiging van die dieren, en er alleen in Nieuw Zuid-Wales van '83 tot '88 meer dan 18 millioen frank, voor dat doel is uitgegeven.

Het menschelijk geslacht vermenigvuldigt zich blijkens de ervaring langzaam, langzamer, dan onder gunstige voorwaarden geschieden kon. Wanneer alle gezonde, volwassen menschen huwden — dat velen zulks niet doen is een teeken van abnormale sociale verhoudingen en gedeeltelijk ook van het verval der zeden — en er in elk huwelijk gemiddeld maar vier gezonde en tot rijpheid opgroeiende kinderen verwekt werden, die dan op hun beurt zouden trouwen, dan zou het menschelijk geslacht bij toereikende middelen van bestaan alle 25 a 30 jaar verdubbelen, in 50 jaar verviervoudigen, enz. Dat zulks niet geschiedt, bewijst niet, dat het niet ge-

115

schieden kan, maar alleen, dat er bij de vermeerdering storende faktoren werkzaam zijn, waarvan het onderzoek thans buiten onze taak ligt.

Wanneer wij de resultaten van de vorige beschouwing samen vatten, dan blijkt dat:

De natuur alle levende wezens met zoo'n vermogen ter vermenigvuldiging heeft toegerust, dat — ook wanneer slechts een klein deel der ter ontwikkeling geschikte kiemen tot wasdom geraakt — de aarde van schepsels wemelen moet.

Uit de verkwisting bij de voortbrenging van nieuwe kiemen ontstaat echter met ijzeren noodzakelijkheid

de strijd om het bestaan.

"Strijd om het bestaan" wie kent die strijdleus niet!

Wij allen hebben haar vernomen en de meesten onzer hebben haar reeds duizendmaal uitgesproken — die pijnlijke strijdleus onzer eeuw.

Darwin heeft dat woord bekend gemaakt. Velen wilden zijn waarheid niet erkennen en vonden het woord niet passend, ongeschikt, niet doeltreffend: —zij moeten dan op fluweel gelegen en elken dag uitstekend gegeten hebben, zij moeten als planten eener broeikast een weelderige atmospheer ingeademd en, in zoet nietsdoen verzonken, over de heerlijkheid van het zijn gepeinsd hebben ; maar zij moeten slecht waargenomen, niets ervaren en niets gedacht hebben — die gelukkige ongelukkigen, die den strijd om het bestaan ontkennen, omdat zij dien niet zelf bespeurd hebben. — Zullen wij hen benijden? In geenen deele! gezegend, die voortstuwende kracht in het leven van natuur en mensch! gezegend zij die steeds tot voortgaan prikkelende kracht, die dreigend en aansporend steeds op elk individu werkt, totdat dit alles doet wat het kan, en daardoor medewerkt aan het ontwikkelingsproces van het geheel.

De strijd om het bestaan — wie dien niet uit eigen ervaring kent, is nog geen mensch, is armzaliger dan een bedelaar — al zit hij ook op den hoogsten troon.

Leven is strijden, — wie niet te strijden heeft, kan onmogelijk van het leven een goed begrip hebben.

116

De strijd om het bestaan is zoo verschillend en verschijnt onder zoo onderscheidene vormen, dat het inderdaad ernstig nadenken vereischt, hem overal te herkennen. Het duidelijkst treedt zijn tragisch geweld te voorschijn, waar twee door geboorte gelijke strijders met hun leven tot inzet om den prijs van het zijn strijden; waar twee kampen om een plaats, die slechts één verkrijgen kan, terwijl de ander ondergaat.

In zulke gevallen is de strijd gewoonlijk bloedig en eindigt met den dood van den overwonnene. In Amerika streden sedert geruimen tijd en strijden heden nog twee strijders van gelijke geboorte om de heerschappij over den grond en de jachtterreinen, die de Indianen in bezit hadden, maar waarop tegenwoordig meer en meer door de blanken aanspraak gemaakt wordt. Daar slaat de akkerbebouwende Kaïn de blanke, zijn Nomadischen broeder Abel, den van jacht en veeteelt levenden Roodhuid dood. Het christendom van het blanke gezicht was niet bij machte, den modernen "cultuurmensch" tot het ethische standpunt te verheffen, dat de aartsvader Abraham eens tegenover zijn broeder Loth innam: "zoo gij de linkerhand kiest, zoo zal ik ter rechterhand gaan; en zoo gij de rechterhand, zoo zal ik ter linkerhand gaan."—-'(Gen. 13:9.)

Tijdens de volksverhuizing streden geheele volkeren achtereenvolgens in bloedigen kamp den strijd om het bestaan.

De aziatische en half aziatische barbaarschheid zal in de naaste toekomst met brutaal geweld de westersche beschaving en overbeschaving tot een strijd om het bestaan uitdagen, en daar brutaal geweld en numerieke overmacht aan de eene zijde en brutale macht en geraffineerde krijgskunst aan de andere zullen staan, is het te voorzien, dat de strijd een grootere zal zijn, dan de wereldgeschiedenis ooit aanschouwd heeft. Geen mensch kan met zekerheid voorspellen, of de aziatische wals zegevierend over de Europeesche beschaving zal rollen of niet. Slechts één ding is zeker, nl. dat de menschheid er nog ver van verwijderd is, menschelijk te denken en menschelijk te handelen.

Even als de volkeren elkaar in den strijd om het be-

117

staan verscheuren, hebben, van het ontstaan van het leven af, op onze planeet plantengeslacht tegen plantengeslacht, diersoort tegen diersoort elkander onderling bestreden.

In alle stilte wordt de strijd om het bestaan in de plantenwereld gestreden.

Waar in de vrije natuur een plaatsje openkomt, waar een plant te gronde gaat, staan duizenden sollicitanten voor de vacante plaats gereed, want de natuur schept duizend maal meer levensvatbare kiemen, dan tot aanvulling der ledige plaatsen, ten gevolge van het afsterven van oude planten vereischt wordt. Op de zonnige plaatsen in het bosch ziet ge den slanken, honderdjarigen den staan, die jaarlijks duizenden ter kieming geschikte zaden op de aarde uitstrooit. Vele van die zaden ontkiemen reeds tijdens het leven van den grooten boom; maar eerst als deze afsterft, hetzij ten gevolge van een storm, hetzij door de bijl van den mensch, kan een zijner kinderen zich machtig ontwikkelen. En honderden zijner kinderen strijden onder elkaar en met andere planten om die eene plaats, om hun bestaan.

Welke van die duizenden sollicitanten zal het winnen? Iedere schooljongen zal ons ten antwoord geven: zeker niet de zwakste, maar de sterkste en die in de gunstigste omstandigheden verkeert. Eerst strijden nog vele der ontspruitende kiemen om de plaats der oude planten. Jaarlijks zullen er op die plaats strijders vallen — natuurlijk de zwakste. Langzamerhand dunt het aantal concurrenten; maar de kracht van den strijd zal zoolang werkzaam zijn, tot er nog slechts één over zal zijn en alle andere overwonnen zal hebben.

In het stille, schaduwrijke woud, waar de adem des levens nauwelijks in staat is het blad aan een boom te bewegen, waar de natuur schijnbaar in een paradijsachtigen vrede droomend schept en scheppend droomt, terwijl de verzengende zonnestralen over het open veld strijken — in het stille woud met zijn Zondagsrust, sterven elke minuut duizend planten en kiemen in den strijd om het bestaan. De planten strijden om den grond, waarin zij heur wortels drijven, zij strijden om het water, dat zich in den grond bevindt, zij strijden om lucht en

118

licht — en wie opmerkzaam toeziet, neemt in het stille rijk der plantenwereld overal ontelbare verschijnselen van den strijd om het bestaan waar, de strijd die overal verbetert, overal uitroeit, overal tot inspanning van alle krachten en tot verdere ontwikkeling van een nuttigen aanleg dwingt, dus overal tegelijk vernielt en verbetert.

Ook in de dierenwereld is de strijd om het bestaan niet altijd bloedig, niet altijd geruchtmakend, maar daarom toch niet minder vernielend. De hongerdood, waardoor milliarden van dieren ten onder gaan, is maar het einde van een bizonderen vorm van den strijd. Een gelukkig instinct, een grooter verstand of een ander gunstig kenmerk van dergelijken aard kan het een of ander dier voor den hongersnood bewaren, terwijl duizend van zijn broeders een ellendigen dood sterven.

Hieruit blijkt duidelijk, dat zich in de vrije natuur — zonder de inwerking van een denkend of voor een einddoel scheppend wezen — een uitlegging, een keuze doet gelden.

Onder de talrijke strijders om het bestaan overwint steeds de sterkste, d.i. hij, die het best voor de omstandigheden is toegerust; alle zwakkere, minder goed toegeruste wezens delven vroeg of laat het onderspit; zij worden in den onmeedoogenden strijd om het bestaan uitgeroeid.

Dat is de natuurlijke teeltkeus.

Wanneer wij ons nu herinneren, hoe alle levende wezens meer of minder veranderen en hoe kleine veranderingen zeer dikwijls overgeërfd worden, dan begrijpen we zonder nadere toelichting, dat door de natuurlijke teeltkeus, door een natuurlijke uitlegging evengoed nieuwe rassen en variëteiten gevormd worden als bij de kunstmatige.

De overwinning in den strijd om het bestaan hangt dikwijls van een haarfijn verschil af, maar door progressieve overerving neemt dat kleine verschil in grootte toe, totdat na vele geslachten het verschil zoo groot geworden is, dat wij van rassen, soort en geslacht spreken.

119

Een voorbeeld uit de dierenwereld moge dat ophelderen :

Laat ons veronderstellen, dat een zeker aantal roofvogels, die zich met kleine zoogdieren voeden, uit een landstreek naar een andere verdreven worden, waar slechts spaarzaam voedsel voor hen voorhanden is en dat uit zeer kleine dieren bijv. muizen bestaat. Die verhuizende vogels bezitten de gewoonte om in de lucht zwevend naar hun buit uit te zien. Nu is het duidelijk, dat in de nieuwe streek, waar de buit uit kleinere dieren bestaat dan vroeger in het oude vaderland, de roofvogels die een scherper oog dan hun andere hongerige broeders hebben een voordeel boven deze zullen bezitten. Zij zijn met behulp van hunne scherpere oogen in staat voldoend voedsel te vinden, terwijl de vogels met minder scherpen blik verhongeren en zonder nakomelingschap sterven zullen. Wanneer nu de overlevende vogels, die hun overwinning in den strijd om het bestaan aan hun scherpere oogen verschuldigd zijn, een nieuw geslacht voortbrengen, dan zullen er onder de jongen reeds meer procent met betere oogen toegerust zjjn, dan in het vorige geslacht; maar steeds zullen er nog jonge vogels voorkomen, die slechts goede oogen bezitten. Ook in dat geslacht zullen de individuen, die de beste oogen hebben, het meeste voedsel vinden en daarom ook de krachtigste en meeste nakomelingen achterlaten. De natuurlijke teeltkeus zal ook in de volgende geslachten de beste oogen bevoordeelen en de minder scherpe achter stellen. In die streek zal dus een scherpziende vogelsoort ontstaan en door natuurlijke uitlegging zal — zonder den invloed van een bezield wezen — de oude vorm in een nieuwe veranderd zijn. Van de laatste zegt men, dat hij zich den nieuwen omstandigheden aangepast heeft.

In de plantenwereld vindt de onderzoeker duizenden voorbeelden van aanpassing tengevolge der natuurlijke teeltkeus, waar uiterst kleine verschillen bij den strijd den doorslag gegeven hebben. Ik herinner hier aan de vele voorbeelden van de verhoudingen tusschen bloemen en insecten; uit zeer eenvoudig bloeiende planten zijn langzamerhand gewassen met prachtig gekleurde of heerlijk riekende bloemen ontstaan, omdat zij des te zekerder door insecten, die de bestuiving veroorzaakten, bezocht werden, naarmate de bloemen mooier of welriekender waren, of meer honig afzonderden. De kleurenpracht der bloemen is niet het werk van een naar een doel werkenden schepper, maar het product van een natuurlijke uitlegging.

Over die bijna wonderbaar te noemen verschijnselen der bloemen, om de bestuiving der vreemde bloemen te begunstigen, en over de door den strijd om het bestaan

120

veroorzaakte natuurlijke teeltkeus der openlijk bloeiende planten zijn boeken vol geschreven en elke week brengt nieuwe verhandelingen over bizondere gevallen van aanpassing en over de betrekking tusschen bloemen en insecten.

Eerst thans is de plantkundige in staat het liefdesgeheim van elke bloem te doorgronden en bij de aankweeking nuttig toe te passen. Ongezocht doet men daarbij dikwijls nieuwe ervaringen op, die tot grooten stoffelijken zegen voeren. Een enkel voorbeeld daarvan zal ik hier vermelden: het is proefondervindelijk bewezen, dat de ooftboomen (appelen, peren, enz.) in den bloeitijd niet alleen mooi zonnig weer, maar ook het bezoek van bijen en hommels behoeven, ten einde rijkelijk vruchten op te leveren. Wanneer er in een streek te weinig bijen en hommels zijn, om in korten tijd al de bloesems te bezoeken, heeft men minder ooft, dan wanneer die insecten in voldoend aantal voorhanden zijn. De toepassing ligt voor de hand: bevorder in ooftkweekende streken de bijenteelt niet alleen ter wille van het zoete gewin, maar nog meer ter wille van het belang der kweekers; want een enkele bij, die ter rechter tijd de appelbloesems bezoekt, zal oorzaak zijn, dat er zich honderden appels ontwikkelen, waar zonder hun honigzoekend bedrijf geen enkele vrucht ontstaan zou.

In den strijd om het bestaan, door natuurlijke uitlezing zijn de prachtig gekleurde bloemen langzaam geteeld geworden. Millioenen planten zijn zonder nakomelingen ten onder gegaan, omdat zij in het verwerven van de gunst der insecten bij andere planten van haar geslacht achterbleven.

De natuurlijke uitlegging is begrijpelijkerwijze ook voor het menschelijk geslacht geldig.

Ruim 2000 jaar lang heeft men de joden door allerlei denkbare uitzonderingswetten onderdrukt; men heeft ze in alle landen verstrooid, van hun vaderland beroofd en dikwijls vogelvrij verklaard; men heeft hen nu en dan bloedig vervolgd en het leven zoo zuur gemaakt, als slechts Christenen in staat zijn te doen. Daarbij hebben zij, die de macht ter onderdrukking bezaten, over het hoofd gezien, dat zij zelf de Nemesis van een natuurwet behulpzaam waren.

121

De onderdrukkers en vervolgers zijn er zelf schuld aan, dat het verachte Joodsche volk heden ten dage alle andere rassen geestelijk overtreft; gene hebben door hun gruwelijk optreden tegen de kinderen Israels de natuurlijke teeltkeus in den zwaren strijd om het bestaan verscherpt. In dien strijd en onder de vervolgingen van verschillenden aard zijn onder de verstrooide nakomelingen van Jacob de meest ongunstig toegeruste, de eenvoudigste individuen uitgeroeid geworden, doordien zij onder dergelijke ongewisse omstandigheden van vermenigvuldigen uitgesloten, zonder nakomelingen stierven. Ik ken geen treffender voorbeeld uit de geschiedenis der menschheid, dat beter tegen een stelselmatige onderdrukking van heele volksklassen waarschuwt, dan hier het geval is. Wie rechtvaardig wil oordeelen, moet erkennen, dat de overwegende invloed der Joden in den laatsten tijd een noodzakelijk gevolg van vroegere oorzaken is.

Een ander voorbeeld van den invloed der natuurlijke teeltkeus op de natuurkundige verschillen: Het is bekend, dat in vele heete landen, voornamelijk in moerasachtige streken, gevaarlijke koortsen, (gele, intermediaire) heerschen, die zelfs ten deele een verder voortdringen van het blanke ras verhinderen. Des ondanks hebben de Europeanen getracht naar vele van dergelijke streken te emigreeren. Honderden emigranten zijn door de koortsen overwonnen, terwijl anderen daaraan weerstand boden. Die koortsen worden veroorzaakt door mikroskopisch kleine zwammen, die bij het opdrogen uit den moerassigen bodem opstijgen, door den mensch ingeademd worden en door de longen in het bloed geraken. Wanneer die zwammen zich in het menschelijk bloed voeden en vermenigvuldigen kunnen, loopt de mensch gevaar een slachtoffer van de koorts te worden. — Nu is geconstateerd, dat de zwarte en roode rassen tegen de besmetting meer beveiligd zijn dan de blanken. Eveneens zijn er onder de laatste enkele, die er minder aanleg voor hebben dan anderen.

Het is evenwel duidelijk, dat de mikroskopische zwammen van genoemde koortsen, alle daar wonende menschen op dezelfde wijze bedreigen, want zij ademen

122

dezelfde lucht in. Maar door het ziek worden en sterven werden voornamelijk die menschen uitgeroeid, in wier bloed de zwammen zich thuis gevoelden en vermenigvuldigden, terwijl de andere menschen, wier bloed minder voor de microskopische indringers geschikt is, er goed afkomen, gedeien en hun weerstandsvermogen op hun nakomelingen overerven.

Wij allen worden elken dag door dergelijke zwammen bedreigd, die in ons gezonde bloed geraken. Vele dier kleine organismen hebben de geschiktheid zich in het bloed van slechtgevoede personen te vermeerden en hen in het verderf te storten. De zwakke individuen van ons geslacht worden daarom steeds door den dood bedreigd. Dat wij nog ademen en ons in gezondheid verheugen, bewijst niet dat wij nooit verderfelijke besmettelijke zwammen ingeademd hebben, maar dat wij genoeg weerstandsvermogen bezaten om zegevierend uit den strijd te komen. Men zegt dan, dat ons lichaam zich naar de gegeven omstandigheden geschikt of aangepast heeft; duizenden anderen, die met ons geboren werden en naast ons opgroeiden, ontbrak de juiste aanpassing en werden vóór ons uitgeroeid.

De beschouwing van de natuurlijke teeltkeus in den strijd om het bestaan leidt ons tot het slot: al de natuurlijke inrichtingen, die wij aan de levende planten, aan het levende dier en den mensch bewonderen, zijn aanpassingen, die zich gedurende ontelbare geslachten bij het veranderen der organismen onder den voortdurend werkzamen invloed der natuurlijke teeltkeus ontwikkeld hebben.

De natuur heeft millioenen verschillende veranderingen geschapen, zij heeft met milliarden levende wezens proeven genomen; maar de natuurlijke teeltkeus heeft alleen op de beste veranderingen acht geslagen, deze door erving vermeerderd en na een reeks geslachten zoo vastgelegd, dat het den indruk kan geven, alsof zij van een eeuwigen duur waren.

Zoo is alles, wat thans leeft en kruipt, vliegt en zwemt het beste van alles, dat onder de bestaande omstandigheden ontstaan kon.

In de vrije natuur heeft het betere het goede verdrongen.

123

Daarin ligt het middelpunt der nieuwe wereldbeschouwingen.

Daarin ligt het brandpunt van de natuurerkenning.

Daarin ligt echter ook de brandstof, die het geheele gebouw der oude wereldbeschouwing in een hoop puin doet verkeeren. Daarin ligt het doodvonnis van de oude doelmatigheidsleer, de teleologie, volgens welke alles zoo heerlijk en wijs ingericht was, omdat het door een op een mensch gelijkenden volgens doel en plannen formeerenden Schepper in het leven geroepen was.

Wij kunnen die oude, kinderlijke doelmatigheidsleer missen; wij moeten haar verzaken, want in de eeuwig bewegende stof ligt haar eigen scheppende kracht, in welke in te grijpen geen bovennatuurlijk wezen aanleiding en macht kan hebben. Alles wat bestaat is, zooals het is, omdat het niet anders kon worden; het is natuurlijk geworden, niet goddelijk gewild; want ware dit laatste het geval dan moest de heele levende natuur volmaakter zijn, dan zij nu is. Want vele organismen zijn nu nog gebrekkig uitgerust en hun nakomelingen zullen zich verder ontwikkelen moeten, willen zij niet geheel van het wereldtooneel verdwijnen.

Wij zien het: het beginsel der natuurlijke teeltkeus is geen mysterie, geen geheimzinnig, geen bezield, geen zelfbewust, geen met doel en volgens plannen werkend scheppend wezen. Veeleer is het een samenstelling van bekende natuurlijke factoren.

De hedendaagsche onderzoeker kan met recht zeggen: geef mij een stukje levend plasma, dat niet eens den naam van dier of plant verdient, maar dat de geschiktheid bezit stoffen van buiten op te nemen, te groeien en zich in twee deelen te verdeelen, die zich op hun beurt weer zóó gedragen, geef mij een stukje plasma, dat maar weinig, o zoo weinig veranderbaar is en — wij zullen de heele levende schepping copieeren.

Maar de tegenstanders van Darwin's leer brengen hiertegen in: "Wel verklaart Darwin door de natuurlijke teeltkeus het ontstaan van het volmaakte uit het onvolmaakte en eenvoudige; maar het ontstaan van het eerste leven verklaart hij niet." Dat is zoo! — Maar wij zeggen op onze beurt, dat het nog geenszins bewezen is;

124

dat het onmogelijk is uit "doode" stoffen, levend plasma te vormen. Men vrage aan de hedendaagsche chemici, physici en physiologen, of de wetenschap rede heeft er aan te twijfelen, eens uit "doode" stoffen levend plasma te zien ontstaan.

Wij zijn nog pas in het begin van het natuuronderzoek en hebben er nauwelijks een voorgevoel van, wat de volgende eeuw aan wetenschappelijke ontdekking brengen zal.

Wij naderen het slot van onze beschouwing. In het kort zullen wij het worden van den mensch gedenken.

Ongetwijfeld is de natuurlijke teeltkeus in den strijd om het bestaan ook bij de ontwikkeling van ons eigen geslacht als voornaamste factor werkzaam geweest evenals bij het ontstaan uit dierlijke voorvaderen. Maar toen was het niet een teeltkeus in den zin van een begunstiging van lichaamskracht, maar een uitlezing in de richting van intellectueele en zedelijke ontwikkeling. De tijdgenooten van den primitieven mensch, die nog half dier, half god was, waren verscheurende dieren en machtige monsters, waarmede hij een zwaren strijd te voeren had; maar de mensch behaalde de overwinning dank zijne ontwikkeling van het verstand en der sociale neigingen en deugden. Het ruwe geweld en de lichaamskrachten moesten meer en meer voor het verstand wijken. Het egoisme — die oorspronkelijke drijfkracht tot behoud van het individu, de eigenliefde van den eenling — werd meer en meer door de neiging tot bevordering van het geheel, tot behoud van gezin of stam, beteugeld en binnen zekere perken gehouden. In de plaats van het overmachtige dierlijke egoismus trad meer en meer het altruismus, de zorg voor anderen op.

Zoo staan wij heden ten dage nog midden in de ontwikkeling van het menschelijk geslacht. In de kennis van ons verleden vinden wij de gegevens voor de toekomst. De ruwe strijd om het bestaan neemt meer en meer den vorm van een edelen wedijver in de verdere ontwikkeling van verstand en menschelijkheid aan. En waar het tegenovergestelde schijnt plaats te vinden, waar lompe kracht en ruw geweld als hoogste drijfveeren in het werk gesteld worden, vinden wij de be-

125

treurenswaardige neigingen tot een teruggaande, atavistische ontwikkeling, en reactionairen teruggang naar de vroegere ontwikkelingstoestanden onzer vaderen, die dichter dan wij bij de dierlijke voorvaderen stonden. Dergelijke veranderingen kunnen slechts voorbijgaand zijn; want

Aufwärts geht der Menschheit Gang;

Ob sich der Pfad auch krümmt und windet;

Ja, ob er auch jahrhundertlang

In dunkle Abgrundtiefen schwindet:

Nach Oben wieder reiszt sie doch der Drang.

(Graf von Schack)

Daarbij willen wij niet vergeten, dat de menschheid als een geheel nooit ofte nimmer voortdurend achteruit kan gaan. Enkele gedeelten, heele volken en natiën mogen stil staan of zelfs als een rem het rad van den gezamenlijken vooruitgang vertragen, het geheel beweegt zich toch in voorwaartsche richting, al moest het rad zijn rem ook verpletteren. Daarbij komt de gezamenlijke vooruitgang in ontwikkeling ieder individu ten goede, hoe dikwijls het tegendeel ook het geval schijnt te zijn. Het zijn ijdele drogredenen en onverstand, wanneer er beweerd wordt, dat het Darwinisme de heiliging van een aristocratische staatkunde, een verheerlijking van standen of klassenbevoorrechting is, dat de leer van de teeltkeus in den strijd om het bestaan noodzakelijk tot goedkeuring van een aristokratische differentieering leidt. Het tegendeel is waar, en uit het beginsel der natuurlijke teeltkeus, zooals die door Darwin opgesteld is, vloeien alles behalve aristocratische gevolgen. Dat wil ik hier nog uiteenzetten,

Niemand zal het betwisten, dat de wetenschappelijke en industrieele vooruitgang van onzen tijd op den arbeid van de intelligentste en vindingrijkste koppen berust. De laatsten worden evenwel niet alleen uit de huizen en paleizen der "bovenste tienduizend" gerecruteerd, maar meestal uit de arbeidende klasse, waaronder de natuur voortdurend nieuwe talenten ontkiemen laat, terwijl in de hoogere kringen menig genie in overdaad ten onder

126

gaat. Verstandige staatslieden zijn reeds gaan inzien, dat het intellect der burgers de kostbaarste schat van een staat vormt en dat het allen burgers ten goede komt wanneer elk uitstekend talent — onverschillig of het in de armste hut of in het rijkste paleis is geboren,— door opvoeding en onderwijs tot volkomen ontwikkeling gebracht wordt. Hoe grooter de keuze, des te zekerder de uitslag, des te sneller de vooruitgang in de richting van het betere, het volmaakte.

Wie dat inziet — en het is waarlijk niet moeielijk in te zien, wat ieder ervaren tuinman en rationeele fokker sinds onheugelijke tijden tot richtsnoer bij zijn werken genomen heeft — wie dat inziet, kan nimmer willen, dat het grootste deel van het arbeidende volk van het recht verstoken zou blijven, om zijn knappe zoons te laten studeeren, omdat het daartoe aan middelen ontbreekt; wie dat beginsel der teeltkeus goed begrepen heeft, zal dadelijk tot het besluit komen: alle zorgvuldigheid bij opvoeding en opleiding, alle scholen zonder onderscheid en alle leermiddelen ter bevordering van de ontwikkeling der ontkiemende talenten — behooren aan de door de natuur (niet door geboorte!) meest begunstigden zonder aanzien van stand en geslacht.

Dat hebben de gezaghebbende opvoedingslichamen van het kanton Zürich reeds voor lange jaren — nog ten tijde van den genialen opvoedkundige Sieber — goed ingezien, toen zij ruime toelagen aan arme of onvermogende talentvolle scholieren verzekerden. Zoo heeft de staat Zürich in het jaar 1888 niet minder dan 29000 frank voor toelagen aan talentvolle leerlingen van de kweekschool voor onderwijzers te Küsnacht uitbetaald. Dat is zeker niet de uiting van een aristokratische politiek, maar de aanwending van Darwin's beginsel der teeltkeus op de demokratische staatshuishouding van een volk; dat is het uitvloeisel van de overtuiging, dat de vooruitgang des te overvloediger en zekerder is, naarmate het contingent waaruit de hoofdarbeiders gerekruteerd worden, grooter is.

Nog is in die richting niet alles bereikt, waar tot heil van het geheel naar gestreefd moet worden. De meeste geneesheeren en rechtsgeleerden worden heden nog

127

alleen uit de vermogende klassen gerekruteerd, omdat die studiën van langen duur en zeer kostbaar zijn. Het geestelijk niveau en wetenschappelijk gehalte van den geneeskundigen stand zal sterk stijgen, wanneer de meest talentvolle jongens*) uit het geheele volk van staatswege in staat gesteld zijn, op elk gebied van het weten en kunnen te wedijveren.

Eerst wanneer alle wereldburgers ongehinderd met hunne talenten en gaven om het hoogste kunnen dingen, eerst dan zijn wij zeker, dat het geheel der door de natuur geschapen geestelijke krachten, zijn juiste aanwending vindt op den weg van een zegenrijken vooruitgang, die ontwijfelbaar ten slotte allen ten goede moet komen.

Met de vraag "Mozes of Darwin?'' ben ik begonnen. Sta mij toe dat ik met een tegenstelling van die twee machtige genieën eindig.

De Mozaïsche scheppingsgeschiedenis, zooals zij nu nog in de meeste lagere scholen van Europa onderwezen wordt, is een theorie der vertwijfeling; zij plaatst in den beginne een volmaakt van zonden rein menschenpaar, wiens gezamenlijke nakomelingen tengevolge van den zondeval machteloos ontaarden. Die leer heeft de wetenschap tegen zich.

Daarentegen is de leer der afstamming de theorie der gestadige ontwikkeling, de leer van het voortschrijden van het onvolmaakte tot het volmaakte.

Zij is bewezen en geen enkel bekend feit is er mede in strijd. Zij bevat de belofte van een beteren toestand, zij is de leer der bemoediging en bezit een onschatbare opvoedkundige kracht.

Hier hoop en belofte!

Ginds ontmoediging en vertwijfeling!

De keuze is aan U!

*) ! (noot RvE)

128

Een elftal jaren geleden heb ik in Uwe vereeniging hier in Zürich het Darwinisme in een reeks openbare voordrachten ter sprake gebracht. Dat gij mij ook dit maal met zulke dankbare opmerkzaamheid aangehoord hebt, zal mij aanmoedigen, na verloop van 11 jaar weder tot U te komen.

Dan zullen wij nog eens over Mozes en Darwin spreken.

Wij zullen dan het jaar 1900 na Christus hebben.

IV.

Een Slotwoord aan tegenstanders en vrienden van de afstammingsleer.

"In Seelen, die das Leben aushalten,

Und Mitleid üben und menschlich walten,

Mit vereinten Waffen wirken und schaffen

Trotz Hohn und Spott:

"Da ist Gott!"

(Fr. Vischer.)

Toen ik in de vorige Septembermaand (1888) op een zonnigen voormiddag met verscheidene geestverwanten van Traunsee ter bedevaart naar het graf van mijn innig vereerden leeraar Fr. Vischer*) ging — hij ligt op het kerkhof te Gmünden begraven — gonsden de bijen en vlogen de vlinders boven de graven, en op het graf van dien onvergetelijken doode, die tot aan het einde van zijn leven een wakkere, dappere, machtige strijder voor geestesvrijheid en waarheid gebleven is, wiegden zich in de warme herfstlucht de teere bloemen, door een liefderijke hand daar geplant; en in de nabijheid wenkten talrijke grafteekens: zwarte, sombere kruizen als symbolen van het martelaarschap van groote denkers en tegelijk als symbolen van een zwaar aardsch lijden, wat geen sterveling bespaard wordt. — Daar herinnert iemand aan Vischers heerlijke woorden; "In Seelen, die das Leben aushalten, und Mitleid üben und menschlich walten, mit vereinten Waffen wirken und schaffen, trotz Hohn und Spott: da ist Gott!''

*) Friedrich Theodor Vischer (1807–1887) was hoogleraar esthetiek en literatuurwetenschap. (noot RvE)

130

Ja, zoo is het! Wat hebben vele der talrijke leerlingen en vereerders van den grooten aestheticus en vriend der waarheid zich aan die woorden gelaafd en er den moed uit geschept, om bij den zwaren strijd dapper vol te houden — "trots hoon en spot.'' — Dat woord bezit een troostende kracht; ik ondervond het zoo goed, toen er zich onlangs zoo'n groot geschreeuw en gejammer over de voordrachten, die de lezer hier in druk ziet, verhief.

De wijze, waarop er in de pers tegen de behandeling van de vraag "Mozes of Darwin?" gestreden en geraasd is, ontheft mij van elke verplichting, om tegen enkele der vele tegenstanders een lans te breken. Vele dapperen onder de krijgers der reactie versmaadden het om slechts bij hetgeen werkelijk gebeurd en gesproken is te blijven staan, en gaven er de voorkeur aan om deze voordrachten door middel van grove en fijne leugens, toedichtingen van verschillenden aard, woordverdraaiingen en uit hun verband gerukte zinnen in discrediet te brengen. Die wijze van strijden heeft mij geenszins verrast; zij is bij de algemeene verleugening en karakterloosheid van een groot deel der woordvoerders in conservatieve en liberaliseerende politieke dagbladen zoo sterk in gebruik gekomen, dat we verbazend naïf moesten zijn, wanneer ons dat bevreemdde. Voor eerlijke tegenstanders nemen wij den hoed af; met de anderen te strijden zou onwaardig zijn. Ik kan mij er dus toe beperken, een woord tot hen te richten, die in beginsel van een andere wereldbeschouwing uitgaan. Een der eerbiedwaardigsten van die tegenstanders is de "Weltüberblicker'' in het "Nidwaldner Volksblatt" — de katholieke geestelijke von Ah, een overtuigd katholiek en tegelijk een vriend van de volks-school, die zich door de bevordering van het onderwijs in het kanton Unterwalden groote verdiensten verworven heeft. Hij polemiseert tegen mijn voordracht reeds om den titel "Mozes of Darwin" en zegt woordelijk:

„Mit Verlaub und ersichtlich verwahren wir uns gegen diese Zusammenstellung als ob Mozes wie ein neidischer Professor dem Darwin gegenüberstehe. Was in den Büchern Mosis über die Erschaffung der Welt und des Menschen erzählt wird, das ist nicht die Erfindung eines Gelehrten, das ist nicht die Lehre Mosis — das ist das Wort und die

131

Offenbarung Gottes selber. Da lassen wir nicht markten und nicht nörgeln; in der heiligen Schrift verehren und glauben wir das Wort Gottes; wir, nicht nur ultramontane Hetzkapläne, nicht nur Pabst und Bischöfe, sondern auch Protestanten und Anglikaner, Juden, überhaupt die ganze gebildete Welt (?) und die Kritik von Jahrtausenden hat diesen unerschütterlichen Glauben zu einem unermeszlichen Meer angeschwelt, zu einem Meere von glauben und Verehrung, zu einem Meere, das een paar gelehrte Zweifler mit ihren hungrigen Löffeln noch lange nicht ausschöpfen werden. — Wo kämen wir hin mit diesem neuen Kirchenvater Darwin und Comp?"'

Wat de goede heer pastoor verder van den strijd om het bestaan zegt, is bijna roerend verschrikkelijk. Ja, als de Darwinisten werkelijk leerden, wat pastoor von Ah ons verkeerd toedicht, ja, dat kon menigeen ontzetten. Maar dat is het geval niet! Hij moet nu zelf maar een dezer voordrachten inzien en dan een oordeel vellen. Ik wil hem, "ter goeder trouw" een exemplaar afstaan.

Wanneer pastoor von Ah een vriend der waarheid is — en dat moet hij wel zijn, daar hij inderdaad het volk lief heeft — moet hij bij gelegenheid eens het fraaie werk van zijn collega A. Wysard "Ein gang durchs Alte Testament" (Zürich bei Caesar Schmidt, 1877) ter hand nemen en zonder vooringenomenheid doorlezen. Wanneer hij dan nog in staat is, zich aan ons Darwinisten te ergeren, omdat wij niet meer aan de scheppingsgeschiedenis van Mozes gelooven — nu, dan is er eenvoudig niets aan zijn kwaal te doen. Dan zeggen wij hem: de roomsche kerk heeft zich toch naar de Copernicaansche waarheid moeten schikken en zij heeft er zich naar geschikt, niettegenstaande het haar moeielijk viel; want de roomsche kerk heeft wegens die waarheid Giordano Bruno levend verbrand en over die dwaling en over die zonde schaamt zij zich heden nog. Diezelfde roomsche kerk moet en zal zich ook naar de afstammingswaarheid schikken, tenzij zij zich eigenzinnig door de voortschrijdende cultuur en wetenschap ten onder wil laten brengen. — Wij zijn niet "een paar", maar wij tellen honderdduizenden — ons kan het overigens onverschillig zijn, welk standpunt de roomsche kerk tegenover de resultaten van het onderzoek der natuur wil innemen; want wij zullen, ondanks vloeken en tergen,

132

rustig in onze laboratoria en buiten in het vrije veld voortgaan met arbeiden. Wij hebben toch gezien, dat al de weerstand van de kerk niet in staat was de ontdekking van Amerika tegen te gaan. De geschiedenis meldt, dat de Spaansche geestelijkheid het denkbeeld van den bolvorm der aarde en het voornemen van Columbus, om de aarde om te zeilen, voor ongodsdienstig en kettersch verklaarde. De kerkvergadering te Salamanca gaf den wakkeren Genuees, toen hij, om Amerika te ontdekken, de gevaarlijke zeereis ondernam, in plaats van heilwenschen den vreeselijksten banvloek op reis mede, omdat de boeken van Mozes, de psalmen, de propheten, de evangelisten, de brieven en de geschriften der kerkvaders tegen dat voornemen getuigden. Welk voordeel heeft die banvloek der kerk verschaft, welke schade der wetenschap berokkend? Amerika is toch ontdekt geworden en thans eten wij in Zwitserland — zelfs in de liefelijke dalen van Unterwalden — Amerikaansch brood! Zie, waarde heer pastoor, de kerk dwaalt steeds en nóg eens weer, als zij meent in haar eigenbelang den vooruitgang der menschclijke gedachte en den arbeid van ernstige zeevaarders en de logica der onderzoekers in miscrediet te moeten brengen, want de wetenschap gaat steeds verder, zij staat niet stil, maar ontwikkelt zich steeds meer en meer en zal, zoolang er menschen zijn, niet meer rusten. Zij is de grootste macht op aarde geworden, omdat zij den mensch de heerschappij over de natuur verschaft heeft, omdat zij gelukzaligheid aanbrengt — en wel hier bij óns leven, en niet hiernamaals, in de eeuwigheid. Zelfs de kerk versmaadde het niet, van de weldaden te genieten, die de verketterde natuuronderzoeker op de tafel des levens neerlegde. Weldra zullen electrische gloeilichten op uwe altaren en in de "eeuwige" lampen hun schitterend licht verspreiden. Ge hebt van den paus machtiging gekregen, per telephoon de biecht van een stervende aftenemen en per telephoon absolutie te geven. Ketters hebben den telephoon uitgevonden; natuurkundigen a la Galilei en Volta waren het, die de electriciteit in dienst van den mensch brachten. Zie, waarde heer pastoor, de kerk heeft dikwijls tegen de wetenschap en tegen de heilige

133

natuur gezondigd. Het is hoog tijd, dat zij haar strakheid aflegt en eindelijk begint verdraagzaam te worden. Geen braaf Katholiek zal voortaan willen, dat men zijn naaste om zijn wetenschap en zijn ongeloof pijnigen, op het rooster braden of aan den paal verbranden gaat. Wie in onze dagen nog woeden wilde op de wijze van enkele heetgebakerde ultramontanen van de "Ostschweiz" en van eenige plaatselijke blaadjes uit het katholieke deel van Zwitserland, zou zich slechts voor eeuwig blameeren en aan den gerechtvaardigden spot van alle medeburgers prijs geven; want hij zou daardoor tot een lageren trap van ontwikkeling terugkeeren, toen het dierlijke nog de overhand boven het menschelijke had. In den terugslag (atavismus) is geen heil maar verderf te vinden; dat leeren de eeuwige natuurwetten, en dat moet gij bedenken, waarde menschenvriend! aanpassen of ten ondergaan, dat is het alternatief voor elke menschelijke inrichting!

Ik weet zeer goed, dat er onder den roomsch-katholieken clerus verlichte denkers, ja zelfs vrijdenkers zijn, die niet meer aan de doode letter der overlevering blijven hangen, maar den geest des tijds en den vooruitgang der menschelijke gedachten begrepen hebben. Maar velen van hen missen den moed openlijk te zeggen, wat zij door diep gepeins gevonden hebben, omdat zij meenen, dat het blinde geloof goed genoeg is voor het "gemeene volk". Zij hebben te weinig vertrouwen in het bevattingsvermogen en het zedelijk gehalte van het volk en denken ongeveer zoo als Virchow: "wetenschappelijke waarheden! — dat is goed voor de geleerden en beschaafden — gelooven en niet weten is echter goed voor het volk!" — Dat is een verkeerde rekening; want het volk is niet alleen intelligenter, maar ook zedelijk veel beter dan die heeren gelooven. En dat volk wordt toch onderricht, zelfs wanneer alle professoren der wereld het versmaden, in arbeidersvergaderingen, het eene of andere groote vraagstuk ter sprake te brengen. Wanneer echter het verstandige volk steeds zien moet, dat men het met steenen wil spijzigen en steeds aan den band van geloof en onwetendheid rondleiden, dan keert het den priesters eenvoudig den rug toe. Dat is zeer natuurlijk en recht ook; want de arbeider heeft even

134

zoo goed aanspraak op waarheid als de niet-arbeidende mensch, neen, hij heeft er zelfs een grooter recht op, omdat ook de wetenschappelijke waarheid het product van den menschelijken geest, van arbeid is.

Wat ik hier oogenschijnlijk slechts tot den eerwaardigen pastoor von Ah gezegd heb, geldt ook voor vele andere van zijn ambtsbroeders; ook de protestantsche herders van het geloof mogen er bij tijd en wijlen eens over nadenken. Zelfs het paapje van Rorschach, de liberalistische uitgever van het "Religiöse Volksblatt" (Pastoor Albrecht) mag er over nadenken, of het nu nog wel zaak is, stokstijf aan Mozes vast te houden, nadat de wetenschap met een breed front onder het vaandel der ontwikkelingsleer marcheert. De vorm van den strijd tusschen geloof en wetenschap is in dertig jaar wezenlijk veranderd; eerst streden de verdedigers der ontwikkelingsleer in een wigvormige phalanks, thans marcheeren zij in gesloten gelederen, terwijl de tegenpartij zich in kleine troepjes oplost. Een dergelijk troepje trippelt onder het vaantje van den genoemden geloofsstrijder uit Rorschach, die zich liberaal noemt, maar leelijk uit zijn rol valt, wanneer het om de vrijheid van wetenschap en onderwijs handelt.

In zijn nood grijpt die vaandrig in stede van naar het blanke zwaard van het verstand — naar de giftige pijlen van lage persoonlijkheid. Van gelijken aard zijn velen van die wachters Zion's; pastoor Albrecht is een type. Moge hij zich verbeteren; dan wil ik hem uit menschlievendheid gaarne vergiffenis schenken!

Van al de tegenstanders der afstammingsleer, die zich naar aanleiding der voordracht "Mozes of Darwin?" in postuur plaatsten, hebben de protestantsche dompers zich het belachelijkst gedragen. Een stroom van allerlei smaadredenen golfde naar mij toe : traktaatjes en lafhartige ongeteekende brieven, spotverzen en krantenartikelen vol gif en logen, stroomden uit alle streken van ons dierbaar vaderland, maar voornamelijk uit het aan dompers rijke kanton Bern te voorschijn. Weldra was er geen viervoetig dier meer te vinden, welks naam mij arme, niet naar het hoofd geslingerd was. Ik dacht aan het pinksterfeest en vroeg mij af: is dat de geest Gods

135

die boven uwe hoofden zweeft, als gij zulke gedachten in Uwe hersens uitbroeit, als er in uwe "Blättern für die christliche Schule'' het Organ des evangelischen Schulvereins der Schweiz onder redactie van Howald, leeraar aan de kweekschool te Bern afgedrukt worden:

Hier volgt een monstertje van dien "zoeten wijn:"

"Wenn die An- und Nachbeter der materialistisch Darwinistisch-Häckelschen Descendenz-Hypothese ihren Unsinn still für sich behielten, so würden wir denken; Ei, nun, andern Verrückten musz man ihre fixe Idee auch lassen (sic!); mögen sie ihren Stammbaum auf Mops oder Kater, Schwein oder Affe zurückführen oder nach ihrer Art im Urschlamm wühlen, das ist ihre eigene Sache.''

(Blätter für die christl. Schule 1889, pag. 58).

De christelijke schrijver van die teer gevoelde, maar wat stijl betreft zeer gebrekkige regels rekent zich zelf zooals uit den woordengang van die heilige rede blijkt tot de "verrückten" met "fixe Idee" behepte. Ik wensch hem geluk met die juiste zelfkennis van een leeraar en bedank mijnerzijds door de mededeeling van de volgende veelbeteekenende feiten:

1) De "Blatter für die christliche Schule" heeten het "Organ des Evangelischen Schulvereins der Schweiz", waartoe ook de leeraren van het "Evangelische Seminarium" in Unterstrasz (Zürich) behooren.

2) Aan dat "Evangelische Lehrerseminar" in Unterstrasz is sedert een 15 tal jaren een degelijke natuuronderzoeker als leeraar in de natuurwetenschappen werkzaam, die naar bekend is, van de waarheid der afstammingsleer overtuigd is en daarvan voor zijn leerlingen en collegaas geen geheim maakt.

3) Den vromen directeur van die kweekschool is het bekend, dat bedoelde leeraar van de waarheid der afstammingsleer overtuigd was en nog is; des ondanks liet hij dat hoogst belangrijke onderwijs aan hem over.

Wat zegt gij daarvan, gij Zionswachters der "Blätter

136

für die christliche Schule?" Onder uwe eigen lieden zijn Darwinisten en toch raast gij als bezetenen tegen het Darwinisme. Geeft gij u niet af met tweeërlei boekhouden? met enkel boekhouden voor de "kinderen dezer wereld" waar het debet der wetenschap tegenover het credit van het geloof geplaatst wordt en met dubbel boekhouden voor u de "heiligen." Meent gij over anderen te mogen richten en den staf te breken, terwijl gij zelf in misdaden zwemt? Dat is valsch spelen! Wij zien u in de kaart en laten dit spel evenmin gelden, als dat, waarin huichelarij en onwaarheid den boventoon voeren.

Dus ook bij de "Evangelischen" dezelfde praktijk: boven waarheid, beneden dwaling! En dan zou men nog willen zeggen, dat het nog geen tijd is, zulke dingen openbaar te maken!

De onderwijzers van de lagere school worden er echter aan herinnerd, dat het een slechte handeling is, iets voor heilig uit te geven, wat de wetenschap voor dwaling erkend heeft. Een oud en zeer geleerd man uit Zürich, een verdienstelijke strijder voor recht en waarheid, verhaalde mij onlangs het volgende. Het gebeurde op een avond in een gezelschap, waar de geschiedkundige nasporingen en de sage van Wilhelm Tell ter sprake kwamen. Een paar eenvoudige burgers wilden niet begrijpen, dat de geschiedenis van Tell niet waar, maar slechts een dichterlijke sage is. Men twistte er lang en breed over, totdat ten slotte toch, het kritiesch onderzoek zegevierde.

Toen stond een brave Zwitser van hoogen leeftijd op en wendde zich met de volgende woorden tot den verhaler: "Luister eens, wat ik over die geschiedenis te zeggen heb — wanneer het waar is, zooals de onderzoekers thans bewezen hebben, dat de geschiedenis van Tell, slechts een onbewezen mythe, slechts een schoone legende zonder feitelijken achtergrond is: dan was mijn onderwijzer of een eerlooze bedrieger en leugenaar of — een domoor.''

De moraal van die gebeurtenis is ook van toepassing op de vraag "Mozes of Darwin?" — wat zullen over eenige jaren de duizenden en honderdduizenden leerlingen zeggen, als zij vernemen, dat men hen in de volks-

137

school bekende verdichtsels als onaantastbare waarheid opgedischt heeft, ofschoon de onderwijzers sedert 20—30 jaar zeer goed weten konden, hoe het met die waarheden gesteld was? — zal het niet juist van de zijde der leerlingen, die wegens hun verstand den leeraar het liefst waren, eens uitgesproken worden: "kom, blijf me met de bewering van een vooruitgang in het schoolwezen van het lijf — onderwijzers en schoolboeken staan nog in de middeneeuwen — hun zout is echter bitter geworden!" Wee hem, die liegt! — Wie zich aan de waarheidsliefde der jeugd vergrijpt, wordt door diezelfde jeugd — als zij volwassen is — met verachting op het gezicht geslagen.

De leugen loopt op den langen duur steeds op het tegenovergestelde van zijn doel uit.

En nu ten slotte een liefelijk beeld!

Tengevolge van mijn voordrachten, die in de kringen van arbeiders en burgers zoo vriendelijk en met sympathie opgenomen werden, ontstond er alom in den lande een hoogst komische Dodeljacht, waarbij de dompers van het Bernerland zelfs de stokebranden van de ultra-montaansche fractie der eerwaardige abdij van St. Gallen in niet-sierlijkheid van strijden overtroffen. Ondertusschen werd ook de ijver der vooruitgangs-gezinde protestantsche geestelijkheid wakker, en op Zondag den 17n Maart 1889 werden door de "Verein für freies Christenthum" allen, die nader bekend wilden worden met het "Darwinisme en socialisme, in het licht der christelijke wereldbeschouwing" tot een voordracht uitgenoodigd. Het volk stroomde in menigte toe, zoodat er ook hier weer plaatsgebrek was. In een fraaie rede toonde de spreker: Dr. K. Furrer, predikant van de St. Pieter in Zürich, aan, hoe de "Verein für freies Christenthum", waartoe een groot aantal protestantsche geestelijken behooren, den moed bezat zich ten opzichte van de beide groote vragen van den dag, het Darwinisme en het Socialisme, te gedragen. Allen, die het genoegen hadden die voordracht te hooren, kunnen zonder voorbehoud verklaren, dat de gehouden rede den spreker als een wakker en dapper man doet kennen. De geleerde Palestina-reiziger en Oosterschen onderzoeker toonde aan, dat de scheppingsgeschiedenis van Mozes

138

als het product van een dichterlijk begaafde, oostersche phantasie beschouwd moet worden, die nooit het doel gehad kan hebben, in het zesdaagsche scheppingswerk een onaantastbaar dogma vast te stellen, dat men steeds aan de onderzoekingen der wetenschap in den weg moest leggen. Het verdichtsel wilde oorspronkelijk niets anders dan een gedicht zijn. Tegenover het darwinisme kan het Mozaïsche verhaal van de schepping der wereld geenszins op wetenschappelijke geloofwaardigheid aanspraak maken. Daarna ging de spreker tot de uiteenzetting van de scheppingstheorie van Kant-Laplace over, toonde aan, hoe men ook de leer van één of meer zondvloeden had moeten laten vallen, en hoe eindelijk door Darwin en diens school, de leer der afstamming, der ontwikkeling overwonnen had. Met vrijmoedigheid en zonder voorbehoud prees de redenaar het grootsche, verheffende denkbeeld van een voortgaande ontwikkeling, van het opklimmen van het eenvoudige tot het meer samengestelde, van het onvolmaakte tot het volmaakte, prees den strijd om het bestaan als drijfveer in het organisme der levende natuur, de keuze van het beste naast den ondergang van het minder goede; de redenaar prees in geestdriftvolle woorden en heilige ontevredenheid met het tot nu toe bereikte, het streven, in voorwaartsche richting, in de richting naar het betere en vond rijkelijk troost en toeverlaat voor de verdere ontwikkeling in het leven van natuur en mensch. Even sympathetisch als ten opzichte van het Darwinisme plaatste de redenaar zich tegenover het socialisme, waarvan de drijfkracht onbaatzuchtige liefde en het verlangen naar gerechtigheid is en ook blijven moet. Naar het inzicht van den spreker heeft het christendom geen rede zich vijandig tegenover de beide groote denkbeelden van onzen tijd te plaatsen.

Zoo sprak een christelijk theoloog! Ik denk dat, als alle dienaren van het evangelie zóó dachten en onom-

139

wonden daarvan getuigenis gaven, het er in de christenwereld wat liefelijker dan thans zou uitzien. Hier in Zürich hebben wij dus een groep verlichte geestelijken, die in der daad de verlossende gedachte der ontwikkelingsleer begrepen hebben en den moed bezitten, dat uit te spreken.

En die theologen van het "Verein für freies Christenthum" zullen zeker wel zoo logisch en rechtvaardig zijn, bij de eerstvolgende gelegenheid mede te helpen de Mozaïsche scheppingsleer als dogma uit de leerboeken der lagere school te doen verdwijnen. Het is niet voldoende te constateeren, dat die geschiedenis slechts een schoon verdichtsel, maar geen absolute waarheid is en haar dan toch weer als "geopenbaarde" waarheid in de leerboeken der lagere school te laten afdrukken. Voor het onderwijzen van mythologie, is er in onze volksschool tijd noch aanleiding.

Laat ons meer tijd besteden aan de leer van het werkelijke, niet verdichte, van de feitelijke en niet slechts gedroomde dingen!

Uit de kennis der waarheid groeit de deugd.

De Vereeniging De Dageraad geeft verder uit:

I. Giordano Bruno, een martelaar der vrije gedachte. Met afbeelding van zijn standbeeld, onthuld te Rome 9 Juni 1889, 102 bladz. ƒ 0.50.

Inhoud; prof. Jac. Moleschott. Bij het standbeeld; prof. E. Morselli, levensbeschrijving van Bruno en overzicht van zijn stelsel, met biographische en bibliographische aanteekeningen door J. v. d. Ende; V. J. T. De onthullingsfeesten te Rome; de redevoeringen; Giordano Bruno en de roomsche pers in Nederland.

II. Tegenstrijdige teksten in den bijbel.

in 2 -kolommen gedrukt, met naschrift aan dr. Abr. Kuyper en aan de moderne twijfelchristenen, 51 bladz. ƒ 0.25.

Proeve van bewerking:

Voorrede. — Velen houden den bijbel nog altijd voor het onfeilbare "woord van God," of "de heilige schrift," of "de openbaring Gods" en nemen dit boek (zegge: deze verzameling van 66 verschillende boeken) aan tot grondslag en richtsnoer van wat waar is. "Al de schrift is door God ingegeven," beweren zij met Paulus (1 Tim. 3 :16) en dus valt er niets op af te dingen. Er wordt over teksten uit den bijbel gepreekt en gestreden, teksten worden aangehaald om te bewijzen, dat eenige zaak zóó is en niet anders. Ja, de vromen willen ons wijsmaken, dat zij alles gelooven wat in dien bijbel staat. Om dit te kunnen doen, zou men moeten beginnen met den geheelen bijbel te lezen, doch te dikwijls bleek het, dat men dit gemakshalve oversloeg.

Voor die velen mogen deze blaadjes aanleiding geven tot eenig nadenken. Vrijdenkers zullen er een hulpmiddel in vinden om bij voorkomende gedachtenwisseling met ouderwetsche christenen veel tijd en moeite uit te winnen.

Niemand heeft ooit God gezien.

Joh. 1:18.

Denwelken geen mensch gezien heeft noch zien kan.

1 Tim. 6:16.

God is een geest.

Joh. 4:24.

Mozes nu en AäRON klommen opwaarts, ook Nadab en Abihu en zeventig van de oudsten Israëls en zij zagen den God Israëls, en onder zijne voeten als een werk van saffiersteen en, en als de gestaltenis des hemels in zijne klaarheid. Doch hij strekte zijne hand niet tot de afgezonderden der kinderen Israëls, maar zij aten en dronken, nadat zij God gezien hadden. Ex. 24, 9—11.

De Heere zeide voorts: ... en wanneer ik mijne hand zal weggenomen hebben, zoo zult gij mijne achterste deelen zien; maar mijn aangezicht zal niet gezien worden. Ex. 33:21, 23.

Salomo had ook veertigduizend paardenstallen voor zijne wagenen en twaalfduizend ruiteren. 1 Kon. 4:26. | Ook had Salomo vier duizend paardenstallen en wagenen en twaalf duizend ruiteren. 2 Kron. 9:25.
Jojachin was achttien jaar oud toen hij koning werd en regeerde drie maanden te Jeruzalem. 2 Kon. 24:8. | Acht jaar was Jojachin oud toen hij koning werd en regeerde drie maanden en tien dagen te Jeruzalem. 2 Kron. 36:9.
Verwondert u daar niet over, want de ure komt, in welke allen, die in de graven zijn, zijne stem zullen hooren en zullen uitgaan. Job 5:28, 29. | Want wat den kinderen der menschen wedervaart, dat wedervaart ook den beesten, en eenerlei wedervaart hun beiden: gelijk die sterft, alzoo sterft deze, en zij allen hebben eenerlei adem, en de uitnemendheid der menschen boven de beesten is geene: want allen zijn ijdelheid. Pred. 3:19—21.
Jezus dan antwoordde en zeide tot hen: . .. indien ik van mijzelven getuig, mijn getuigenis is niet waaracfftig. Joh. 5:19, 31. | Jezus antwoordde en zeide tot hen: Hoewel ik van mijzelven getuig, zoo is nochtans mijne getuigenis waarachtig. .... ik ben 't, die van mijzelven getuig. Joh. 8:14, 18.
Eert uwen vader en uwe moeder, opdat uwe dagen verlengd worden. Ex. 20:12 | Indien iemand tot mij komt, en niet haat zijn vader en moeder, en vrouw en kinderen en broeders en zusters, ja ook zelfs zijn eigen leven, die kan mijn discipel niet zijn. Luk. 14:26.

De "Tegenstrijdige teksten" zijn ook verkrijgbaar in zes verschillende kleine stukjes a 3 cents. Voor verspreiding 50 exx. a f 0.75, fr. per post f 0.90.

III. Dominee, Pastoor of Rabbi,

POPULAIRE KRITIEK.

± 70 bladzijden ……… f 0.10

Bij    10 exx.     f 0.75 )

,,     25 ,,    - 1.50 )

,,    50 ,,    - 2.50 )

,,    100 ,,    - 4.-- ) fr. p. post.

Tot vereenvoudiging der administratie en vermijding van onnoodige kosten van inkasseering gelieve men bij de bestelling het bedrag per postwissel over te maken.